Μια μέρα είπαμε με την αδελφή μου να κάνουμε μαζί μια διαδρομή που κάνει συχνά για δουλειές και για βόλτες, να την ακολουθήσω δηλαδή στην πορεία της στο κέντρο με το καρότσι και τον ανηψιό μου. Ήταν η πιο αγωνιώδης διαδρομή της ζωής μου. Ήμουν διαρκώς σε εγρήγορση, εκτέλεσα καθήκοντα τροχονόμου, έκανα σήματα σε οδηγούς να μειώσουν ταχύτητα, διαπληκτίστικα με άλλους. Η κίνηση ενός γονιού με καρότσι στο κέντρο της ΑΘήνας είναι μια διαρκής διακινδύνευση. Σ’ ένα πολύ μεγάλο μέρος της διαδρομής η μαμά και το καρότσι βρίσκονταν μέσα στο δρόμο, γιατί το πεζοδρόμιο ήταν κατειλημένο από αυτοκίνητα ή από άλλα οχήματα. Στο πεζοδρόμιο κινούνταν μηχανές, αναπάντεχες κατασκευές ξεφύτρωναν αιφνιδίως, λακούβες, εμπόδια κ.λπ. Σε ανηφορικά σημεία οι ράμπες που υποτίθεται ότι διευκολύνουν την άνοδο, κάνουν το ακριβώς αντίθετο. Σε κατηφορικά σημεία, το πεζοδρόμιο είναι τόσο λείο που ο οδηγός του καροτσιού είναι αδύνατο να φρενάρει. Η πορεία με το καρότσι στο κέντρο της Αθήνας είναι το απόγειο του ζειν επικινδύνως. Το τρομερό είναι ότι η κατάσταση αυτή έχει γίνει κοινότοπη, κι άρα αποδεκτή.
Κάποια στιγμή, κι ενώ βρισκόμαστε στο μέσο του δρόμου γιατί πεζοδρόμιο δεν υπήρχε, ακούω πίσω να έρχεται γκαζωμένο ένα κόκκινο αυτοκίνητο. Είμαστε σ’ ένα μικρό στενό. Του κάνω με τα χέρια μου νόημα να σταματήσει. Βλέπει τη μητέρα με το καρότσι, και μειώνει ταχύτητα δίνοντάς μας τον χρόνο γρήγορα να μαζευτούμε στην άκρη και να περάσει ξυστά δίπλα μας. Μέσα στο αυτοκίνητο είναι δύο νεαροί γύρω στα 20. Με κοιτούν μ’ ένα περιφρονητικό και μάγκικο ύφος. Με το που μας προσπερνούν γκαζώνουν και φεύγουν σαν να βρίσκονταν στην εκκίνηση της φόρμουλα…
Αυτός είναι ο πολιτισμός μας λοιπόν; Ένα διαρκές ρίσκο της ζωής της δικής μας και των παιδιών μας;

Στο τέλος της βόλτας και των δουλειών μας κι αφού είχα εξαντληθεί, εξοργιστεί, απηυδήσει, και λυπηθεί η αδερφή μου είπε: “Σκέψου λοιπόν πως είναι να κυκλοφορείς εσύ ο ίδιος με καρότσι….”

Η πρότασή μου λοιπόν για αρχή είναι η παρακάτω: όποιος αναλαμβάνει δημόσια υπεύθυνη θέση να υποχρεώνεται να ανέβει σ’ ένα αναπηρικό καρότσι και να μετακινηθεί για μερικές ημέρες στην πόλη. Και μετά να συντάξει μια αναλυτική έκθεση. Για αρχή.

Σήμερα το βράδυ χάθηκε ένας ποιητής, ένας άνθρωπος που με ενέπνευσε και μ’ έκανε να αγαπήσω τον κινηματογράφο, να σκεφτώ ότι αυτή η τέχνη μπορεί να είναι και ποίηση και δοκίμιο και κείμενο. Σκοτώθηκε ο σκηνοθέτης Θόδωρος Αγγελόπουλος στα 77 του χρόνια. Τον αφήσαμε με τα χίλια ζόρια και λόγω της επιμονής του να κάνει τις ταινίες του, τον τιμήσαμε με μισή καρδιά και τον σκοτώσαμε στην κρύα άσφαλτο, όπως σκοτώνουμε καθημερινά δεκάδες και χιλιάδες συμπολίτες μας. Αυτή είναι η μεγάλη ειρωνεία και η κυριολεξία του θανάτου ενός μεγάλου ποιητή: να χαθεί απ’ τον πιο εξοργιστικό και κοινότοπο λόγο, από ένα τροχαίο, στην άσφαλτο, ενώ γύριζε την τελευταία ταινία του, ενώ έγραφε το τελευταίο του ποίημα.

Ο Αγγελόπουλος ήταν ένας μεγάλος καλλιτέχνης, ένας μεγάλος δημιουργός, ένας μεγάλος σκηνοθέτης. Για τη γενιά μου ήταν ένας πατέρας. Ένας καλλιτέχνης με διεθνή αναγνώριση, με μεγάλο πείσμα, με δική του γλώσσα. Θυμάμαι την πρώτη του ταινία, ένα αριστούργημα, την Αναπαράσταση, ένα έργο της νεότητας, ώριμο και ποιητικό, ένα έργο που μόνο εκείνος θα μπορούσε να έχει φτιάξει. Θυμάμαι κι άλλες ταινίες του. Ταινίες ορόσημα που μιλούσαν για ιστορικά γεγονότα της χώρας μου, τα οποία σέρνουν μεγάλη ένταση, αλλά και ταινίες πιο προσωπικές, που μιλούν στοχαστικά στο νου και στην καρδιά των θεατών τους.

Ο Αγγελόπουλος ήταν ένας ποιητής των εικόνων. Αφηγήθηκε ιστορίες με εικόνες, λόγο και μουσική. Θυμάμαι το Μετέωρο Βήμα του Πελαργού – είχα αγοράσει το soundtrack της Ελένης Καραϊνδρου και το άκουγα ξανά και ξανά. Εκείνο το βαλς που με ταξίδευε. Θυμάμαι όλες τις τελευταίες ταινίες του καθώς και το Βλέμμα του Οδυσσέα. Το Ταξίδι στα Κύθηρα με τη μορφή του Κατράκη.

Θυμάμαι καθηγητές στη σχολή κινηματογράφου να μας μιλούν για εκείνον και την τελειομανία του, να ασχολείται με την επιμέλεια του κάθε κάδρου και της παραμικρής λεπτομέρειας μέσα σ’ αυτό. Θυμάμαι την εικόνα του να παραλαμβάνει το Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες. Θυμάμαι τον ίδιο το Χάρβει Καϊτέλ να προχωρά στη Βουκουρεστίου, την εποχή που γυριζόταν Το βλέμμα του Οδυσσέα.

Ο Αγγελόπουλος αυτός ο ποιητής του κινηματογράφου έφυγε απ’ τη ζωή, χτυπημένος από μια μοτοσυκλέτα στη Δραπετσώνα ενώ γύριζε την τελευταία του ταινία. Είμαι θυμωμένος. Εξαιτίας του Αγγελόπουλου και μερικών άλλων σκηνοθετών έγινα σκηνοθέτης, και σήμερα αυτός ο άνθρωπος δεν υπάρχει εξαιτίας ενός τροχαίου. Πριν 2 χρόνια έκανα μια ταινία για παράνομες διαφημιστικές πινακίδες πάνω στις οποίες σκοτώνονται άνθρωποι. Έκτοτε γνωρίζω συγγενείς δεκάδων θυμάτων τροχαίων. Μεγάλη ειρωνεία: ένας άνθρωπος που πάντα θαύμαζα να φεύγει έτσι άδοξα, άδικα και τραγικά.

Είμαι θυμωμένος γιατί στην χώρα μου είμαστε κτήνη, όπως λέει και μια φίλη. Δεν αποδίδουμε καμία αξία στη ζωή. Σκοτωνόμαστε στους δρόμους άδικα, σα σκυλιά, αλλά ελάχιστοι κινητοποιούνται. Είμαστε όλοι δυνητικά θύματα και θύτες, αλλά ελάχιστοι το φωνάζουν αυτό. Μόνο άνθρωποι που είχαν νεκρό ή τραυματία στην οικογένειά τους, αλλά ακόμα κι αυτοί είναι λίγοι. Γράφω εν θερμώ γιατί ο Αγγελόπουλος, αυτός ο σπουδαίος ποιητής, ήταν ένα απ’ τα χιλιάδες θύματα που έχουμε κάθε χρόνο. Είμαστε, μαζί με τη Ρουμανία, πρώτοι σε νεκρούς και τραυματίες στην Ευρώπη. Είμαστε όλοι υπεύθυνοι γι’ αυτό τον ακύρηχτο πόλεμο, γι’ αυτό τον εμφύλιο που παίζουμε καθημερινά στο δρόμο. Είμαστε όλοι υπεύθυνη γι’ αυτή την εκατόμβη. Χιλιάδες νεκροί και τραυματίες, αύριο μπορεί να είσαι εσύ, το παιδί σου, ο φίλος σου, οποιοσδήποτε. Ένα τεράστιο γιατί που δεν μπορεί να απαντηθεί παρά με έναν μεγάλο θυμό που φτάνει απότομα στο λαρύγγι μου. Είμαστε όλοι υπεύθυνοι αλλά υπάρχουν και κάποιοι πιο υπεύθυνοι, που απλά δεν έχουν τη βούληση να γίνει η διαφορά. Και συνεχίζουμε να θρηνούμε χιλιάδες θύματα. Στην Ελλάδα έχουμε κολλήσει στο στάδιο του θρήνου. Και ξανά απ’ την αρχή, σαν να μας είναι αδύνατο να μάθουμε απ’ τα λάθη μας.

Στη χώρα μου δεν έχουμε σε μεγάλη εκτίμηση τους ποιητές. Στα Μέσα και τις συγκεντρώσεις τα φώτα πέφτουν πάνω στα πιο χυδαία πρόσωπα, στους πολιτικάντηδες και στους καπάτσους. Οι συζητήσεις μας είναι όλες στραμμένες γύρω από χρήματα και κομματικές αντιπαραθέσεις. Σήμερα σκοτώθηκε άδικα ένας άνθρωπος στο δρόμο. Ένας ποιητής. Ένας άνθρωπος που μιλούσε στοχαστικά, που εμπνέονταν από ποιητές (κι όχι από διαφημίσεις). Καθημερινά σκοτώνονται πολλοί. Ούτε ένας δε δικαιολογείται. Κάθε μέρα σκοτώνονται κι άλλοι ποιητές, και υπάλληλοι, και επιχειρηματίες, και συνταξιούχοι, και εργάτες, και ηθοποιοί, και μουσικοί, και γραφίστες, και νοικοκυρές και μωρά παιδιά. Δεν ξέρω τι άλλο να πω. Από τι οικογένειες βγαίνουν όλοι αυτοι οι επιθετικοί κι ασυνείδητοι οδηγοί; Απ’ τις οικογένειές μας έτσι δεν είναι; Από τι οικογένειες βγαίνουμε όλοι εμείς οι αδιάφοροι; Απ’ τις οικογένειές μας έτσι δεν είναι;

Κάτι έχει πάει πολύ στραβά εδώ. Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα σε σκεπάσει ποιητή Θόδωρε Αγγελόπουλε, ας είναι γόνιμο το παράδειγμά σου στους νέους ποιητές και κυρίως: για να δράσουμε ενάντια στην τρομερή ανευθυνότητά μας, και στα τροχαία εγκλήματα. Αν η κοινωνία μας κι ο καθένας ξεχωριστά δεν κοιταχτούμε στον καθρέφτη να δούμε πόσο ουσιαστικά απολίτιστοι και κτηνώδεις είμαστε, δεν θα έχουμε καμία ελπίδα.

Καθώς είναι μάλλον απίθανο να δούμε σοβαρά βραβεία δημοσιογραφίας στην Ελλάδα, ας επιχειρήσουμε να τα κάνουμε στο Διαδίκτυο. Να επιβραβεύσουμε δηλαδή τους δημοσιογράφους, αλλά και τους πολίτες δημοσιογράφους, τους οργανισμούς, τις κοινότητες ή τους απλούς πολίτες για τη δουλειά που κάνουν στο Διαδίκτυο και τα Μέσα Κοινωνικής Δικύωσης. Δεν είναι και λίγοι αυτοί που μπορούν να είναι υποψήφιοι. Με ευκολία μπορώ να ανακαλέσω τουλάχιστον 20 ανθρώπους και συλλογικότητες που κατά την εκτίμησή μου κάνουν πολύ σοβαρή δουλειά. Θεωρώ ότι μια τέτοια διαδικασία θα εμπνεύσει ακόμα περισσότερους ανθρώπους να υιοθετήσουν καλές πρακτικές, να συνεισφέρουν θετικά στο δημόσιο διάλογο και να συμβάλουν σε πιο υγιή παραδείγματα δημοσιογραφίας και δημόσιου λόγου.

Στις ΗΠΑ, τα Shorty Awards έχουν επινοήσει διαδικασίες προκειμένου να τιμούν, να αναδεικνύουν και να βραβεύουν παραγωγούς σύντομου περιεχομένου στα Social Media, δηλαδή ανθρώπους που κάνουν κοινωφελείς ή έξυπνες χρήσεις των Κοινωνικών Δικτύων και Μέσων. Μέχρι σήμερα η διαδικασία φαίνεται ότι επιτυγχάνει στο σκοπό της. Όλο και περισσότεροι εμπνέονται απ’ τους σοβαρούς χρήστες και οργανισμούς κι έτσι δημιουργείται μια κουλτούρα που σηκώνει διαρκώς τον πήχη. Στην Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει κυριαρχήσει μια κουλτούρα ήσσονος προσπάθειας και χαμηλών προσδοκιών. Ακόμα και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης λειτουργούν πολύ συχνά ως μέσα εκτόνωσης, ξεκαθαρίσματος λογαριασμών ή πιο απλά ως πεδίο επίδειξης σαχλαμάρας κι ανευθυνότητας. Ίσως η καθιέρωση διαδικασιών επιβράβευσης ευφάνταστων, κοινωφελών και σοβαρών χρήσεων να βοηθήσει στην καλλιέργεια μιας καινούργιας κουλτούρας στο Ελληνόφωνο Διαδίκτυο. Μιας κουλτούρας που τιμά όσους σκέφτονται το κοινό καλό, όσους επιχειρούν με υπευθυνότητα, όσους διεκδικούν με σεβασμό των άλλων τα δίκαια αιτήματά τους, όσους επιτυγχάνουν άξιους στόχους.

Αν κάποιος δει χωρίς ιδεολογικές, ταξικές ή άλλες προκαταλήψεις την εικόνα που παρουσιάζει η ταινία, θα δει μια γυναίκα εγκλωβισμένη σε αντιφάσεις ανυπέρβλητες και κυρίως εγκλωβισμένη στην απόλυτη μοναξιά του ανθρώπου που καλείται απ’ τις περιστάσεις, αλλά κι απ’ το Εγώ του να ηγηθεί με άξονα την αυστηρότητα κι όχι το όραμα της δικαιοσύνης. Η Ιστορία είναι έτσι κι αλλιώς αδίστακτη με τους ηγέτες. Κατά περίπτωση, είναι Μεγάλοι Απελευθερωτές, ή Σφαγείς, είναι Εθνάρχες ή Δολοφόνοι. Σίγουρα η Θάτσερ πήρε ακραίες και απαράδεκτες αποφάσεις (όπως π.χ. να ιδιωτικοποιήσει το νερό), δεν ήταν αυτό που λέμε φίλη της πρόνοιας και των φτωχών. Η έλλειψη ευελιξίας την έκανε να φέρεται απάνθρωπα και στεγνά. Ωστόσο, η πυγμή που έδειξε ήταν σίγουρα απαραίτητη για τη διαχείριση των κρίσεων. Όποιος θεωρεί ότι υπάρχει καλό και κακό, ότι τα πράγματα είναι απλά, θα δει ένα τέρας πιθανώς. Όποιος όμως θέλει να δει από κάτω, θα συνειδητοποιήσει ότι η Πολιτική δεν είναι καθόλου εύκολο πράγμα κι ότι ζητάμε από ανθρώπους να γίνουν υπεράνθρωποι ενώ εμείς οι πολίτες είμαστε βολεμένοι στην θαλπωρή της κοινοτοπίας και στην ασφάλεια της συμμετοχής στο μεγάλο πλήθος. Η εικόνα της ταινίας είναι η βαθιά μελαγχολική εικόνα ενός ανθρώπου πληγωμένου, στερημένου από αγάπη και ιδεόπληκτου ενδεχομένως. Ο άνδρας της, ως φάντασμα πια, της λέει τις μεγαλύτερες αλήθειες: η Θάτσερ ήταν πάντα μόνη κι ήταν πάντα απέναντι στους άλλους. Σιδηρά απέναντι σε όλους και κυρίως απέναντι στον εαυτό της.

Βέβαια τα πράγματα σήμερα είναι πολύ πιο περίπλοκα. Τα Μέσα βλέπουν το κύριο έσοδό τους, τη διαφήμιση, να συρρικνώνεται και προσφέρουν στους διαφημιστές και διαφημιζόμενους όλο και πιο ελκυστικά προϊόντα, τα οποία όμως θολώνουν ακόμα πιο πολύ το τοπίο και κάνουν την αξιοπιστία ακόμα πιο αμφίβολη.

Βλέπουμε σήμερα για παράδειγμα έναν απ’ τους πιο γνωστούς και με σοβαρό προφίλ δημοσιογράφους να πηγαίνει στην αντίπερα όχθη, και να αναλαμβάνει κυβερνητικός εκπρόσωπος ενώ μέχρι χθες ήταν διευθυντής σε μια απ’ τις μεγαλύτερες εφημερίδες της χώρας! Μέσα σε μια νύχτα, ο γωνστός δημοσιογράφος κ. Παντελής Καψής φόρεσε καινούργιο κοστούμι και από ελεγκτής έγινε ελεγχόμενος. Δικαίωμά του θα πείτε. Μέχρι χθες επέλεγε να ξεσκεπάζει τα “αμαρτήματα” των εξουσιών και σήμερα έγινε ο ίδιος μέρος της εξουσίας που ήλεγχε. Άραγε το έκανε αυτό όμως; Η εξουσία τον δέχτηκε γιατί έκανε καλά τη δουλειά του, την ήλεγχε δηλαδή αποτελεσματικά, ή γιατί δεν την έκανε καλά τη δουλειά του; Αν ισχύει το πρώτο, η εξουσία έβαλε στους κόλπους της ένα πρόβλημα, αν ισχύει το δεύτερο έκανε μια απλή τυπική διαδικασία, μια μεταγραφή χωρίς ουσιαστική αλλαγή ρόλου.

Κι αν αυτά τα 2 γεγονότα δεν είναι ενδεικτικά γεγονότα της στρεβλής αντίληψης που έχουμε για τη δημοσιογραφία, μπορούμε να κάνουμε μια μεγαλύτερη βόλτα στο προσφιλές μου Διαδίκτυο, όπου τα όρια μεταξύ είδησης και διαφήμισης, είδησης και σχολίου, πληροφόρησης και παραπληροφόρησης είναι ακόμα πιο θολά, για να δούμε ότι η δημοσιογραφία χρειάζεται αλλαγή παραδείγματος, αλλά δεν έχει δημοσιογράφους που να την επιθυμούν. Όλοι τώρα κοιτούν σαστισμένοι κι ανασφαλείς την κατάρευση του ίδιου του λειτουργήματος. Η επιβίωση στον χώρο γίνεται πολύ δύσκολη και σκληρή, ελλείψει διαφήμισης, και όσοι τολμούν να προτείνουν κάτι βρίσκονται αντιμέτωποι με διλήμματα που σταδιακά γίνονται σχεδόν εκβιαστικά. Εφόσον το δωρεάν τείνει να γίνει καθολικό επιχειρηματικό μοντέλο, οι δημοσιογράφοι και οι επιχειρηματίες της ενημέρωσης ψάχνουν την πλαϊνη πόρτα που θα φέρει τα έσοδα. Αλλά εδώ τώρα τίποτα δεν είναι εγγυημένο. Και προπαντώς αυτό που διακυβεύεται είναι η ίδια η αξιοπιστία της ενημέρωσης. Όταν με χρηματοδοτούν εκδοτικοί οίκοι για να παρουσιάζω τα βιβλία τους, πως μπορώ να είμαι αμερόληπτος ή έστω να παρουσιάζω τη δική μου άποψη όποια κι αν είναι αυτή; Τα ερωτήματα που προκύπτουν στο Διαδίκτυο είναι πολλά. Βέβαια, είναι και τα μόνα που αξίζει να απαντηθούν μιας και τα παραδοσιακά μοντέλα καταρρέουν αύτανδρα μπροστά μας.

Κάθε νοήμων πολίτης σήμερα σκέφτεται ότι και η δημοσιογραφία έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την κατάσταση της χώρας. Φυσικά, το πρόβλημα αυτό δεν είναι μόνο Ελληνικό. Η διαφορά μας με άλλες χώρες της Δύσης είναι ότι εδώ δεν εκτιμήθηκε ποτέ η ανεξαρτησία. Κόμματα, ιδεολογικοί χώροι, εταιρείες, διαπλοκές μικρές και μεγάλες έτιαξαν ένα τοπίο συμπαγές κι απόλυτα ελεγχόμενο.

Για τοπικούς και διεθνείς λόγους λοιπόν η εγχώρια δημοσιογραφία δεν έκανε σωστά τη δουλειά της, να ελέγξει τις εξουσίες, έγινε η ίδια μια πολύ προνομιούχος εξουσία που δεν την ελέγχει κανείς, και τώρα προσπαθεί κι αυτή να περισώσει κάτι. Αλλά είναι πολύ δύσκολο εως αδύνατο αυτό τώρα. Τώρα που έχει γίνει συμμέτοχος, συνένοχος και συνεργάτης των εξουσιών βλέπει να επιβιώνει μόνο με τη δύναμη της αδράνειας. Στη συνείδηση των ενεργών πολιτών κι όσων σκέφτονται, η δημοσιογραφία που μας έφερε ως εδώ έχει τελειώσει. Έκανε ό,τι μπορούσε για να απαξιώσει το ρόλο της και να αυτοκτονήσει παρασύροντας μαζί της όχι μόνο τους εργαζόμενους αλλά και την ίδια την έννοια της δημοσιογραφίας. Ελπίζω οι νέοι φορείς της να αποδειχθούν πιο ακέραιοι, λιγότερο άπληστοι και πιο προσηλωμένοι στο ρόλο τους. Κι ελπίζω παράλληλα, αυτό να το εκτιμήσουν οι πολίτες στηρίζοντας τη δουλειά των νέων δημοσιογράφων καθώς κι όσων τους κάνουν δυνατή την επιβίωση. Είναι μια συναρπαστική εποχή να είσαι υπεύθυνος δημοσιογράφος κι είναι μια συναρπαστική εποχή να είσαι υπεύθυνος πολίτης.

Η γενιά μου, άνθρωποι που γεννήθηκαν τη δεκαετία του ’70, βρίσκεται σήμερα παροπλισμένη, χωρίς καμία προοπτική μπροστά της. Δεν υπάρχουν δουλειές, κι εκεί που πάνε να σχηματιστούν μοντέλα απ’ τον ενθουσιασμό και την αυταπάρνηση και την “τρέλα” ορισμένων από εμάς, αντιμετωπίζουν τεράστια εμπόδια. Εμείς οι ίδιοι έχουμε εξασκηθεί στην τέχνη της αυτοϋπονόμευσης, αποπροσανατολισμένοι εδώ και χρόνια απ’ την επίπλαστη ευμάρεια που καλλιεργήθηκε τριγύρω. Προσωπικά, νιώθω συχνά να πιάνω μόνος τα μαλλιά μου για να κρατιέμαι έξω απ’ το νερό. Δεν είναι ωραία κατάσταση αυτή για έναν νέο άνθρωπο. Και πιστεύω ότι δεν είμαι μόνος. Είμαστε πολλοί, αλλά είμαστε καθένας για την πάρτη του. Δυστυχώς δεν έχουμε μάθει να συνεργαζόμαστε κι αυτή είναι μια ακόμα αιτία της συλλογικής χρεoκοπίας. Άραγε η κοινωνία συνειδητοποιεί ότι έχει χρεoκοπήσει ένας ολόκληρος τρόπος του υπάρχειν και του συνυπάρχειν;

Στα προηγούμενα χρόνια της επίπλαστης ευημερίας, ο βαθύς μας ατομικισμός μπορεί φαινομενικά να μην έβλαπτε, κι αντίθετα ν’ αύξανε την αυτοπεποίθηση, την απληστία, τον ανταγωνισμό, τις εφήμερες απολαύσεις -κι ας μην φτιάχναμε αριστουργήματα, κι ας κυκλοφορούσαμε στα ανύπαρκτα πεζοδρόμια, κι ας σκοτωνόμασταν στους δρόμους για πλάκα. Τώρα όμως ο ατομικισμός δείχνει τα πραγματικά του δόντια. Μόνοι ανάμεσα σε μόνους παραπατάμε ανάμεσα ανάμεσα σε υπερβολές. Φυσικά και υπάρχουν λύσεις, φυσικά και υπάρχουν προοπτικές. Όμως κανείς δεν έχει μάθει να ζει υπό καθεστώς αβεβαιότητας. Εκτός βέβαια από πολλούς, όπως κι εγώ, που δεν συμμετείχαμε στο πάρτυ. Όλοι εμείς που δεν διοριστήκαμε με μέσο, που δεν σπαταλήσαμε αδιαφανώς κρατικό χρήμα, που δεν ευνοηθήκαμε απ’ το καταρρέον εδώ και χρόνια σύστημα, ζούμε στην πλέον γόνιμη φάση της ατομικής μας ιστορίας, γιατί νιώσαμε αυτή την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα πολύ πριν την γενίκευσή της. Τώρα, την ώρα που οι περισσότεροι γύρω φλερτάρουν με τον ανορθολογισμό και τη βία, εμείς μπορούμε να είμαστε ψύχραιμοι και λογικοί. Να ονειρευόμαστε πιο δίκαιες συνθήκες, πιο συνεργατικές και κυρίως πιο δημοκρατικές. Να γίνουμε κατά κάποιο τρόπο οδηγοί.

Είμαι πολύ αντίθετος με τις ολοκληρωτικές λύσεις και τη βία, το έχω γράψει αρκετές φορές. Θεωρώ ότι πρέπει να είμαστε συνετοί και λογικοί, να μην ενδίδουμε στα ανθρωποφαγικά μας ένστικτα. Είναι πολλές κι αντιτιθέμενες οι δυνάμεις που συγκρούονται μέσα στην κοινωνία, και θα ήταν καταστροφικό αν ο ένας στρεφόταν εναντίον του άλλου. Για να εξαλειφθεί η ανισότητα, για να υπάρξει ευημερία για όλους πρέπει να είναι εξασφαλισμένη η ειρήνη. Αυτό πρέπει κατά τη γνώμη μου να το διαφυλάξουμε. Κοινωνική ειρήνη κι όχι κοινωνικός πόλεμος. Οι διεκδικήσεις θα ικανοποιηθούν μέσα από δίκαιους αγώνες που δεν θα είναι καπελωμένοι ούτε καθοδηγούμενοι από συμφεροντολογικά κέντρα άσκησης πολιτικής. Οι άνθρωποι θα διεκδικήσουν το παρόν και το μέλλον τους ειρηνικά ή απλά θα βάλουν τα θεμέλια για μια νέα αδικία. Έτσι το αντιλαμβάνομαι διαβάζοντας Ιστορία. Αν θέλουμε αληθινή χειραφέτηση κι εξάλειψη των ανισοτήτων πρέπει να κοιταχτούμε όλοι στον καθρέφτη και να αναρωτηθούμε πολλά. Να συναντηθούμε χωρίς προκαταλήψεις, να θέσουμε όρους, κανόνες έντιμους κι ανθρώπινους που να γίνονται σεβαστοί απ’ όλους. Δεν είναι δύσκολο, χρειάζεται τόλμη, φαντασία και κυρίως, εμπιστοσύνη στους άλλους.