06_prosexeme_mockup-copyΕδώ και παραπάνω από 10 χρόνια ερευνώ ως ενεργός συμμετέχων τη φύση του διαδικτύου. Η δουλειά μου έχει αποτυπωθεί σε πλούσια αρθρογραφία, σε δύο βιβλία καθώς και σε δύο ντοκιμαντέρ. Σήμερα που κυκλοφορεί το νέο βιβλίο μου για το διαδίκτυο, με τίτλο «Πρόσεξέ με! Το διαδίκτυο σήμερα: από τη βιομηχανία της προσοχής στη βιοτεχνία του ενδιαφέροντος», εκδόσεις Ιωλκός, έχω ανάμικτα συναισθήματα. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι το διαδίκτυο είναι μια τεράστια ευκαιρία για όλους, τόσο ατομικά όσο και συλλογικά, αλλά παρατηρώ ότι οι κίνδυνοι διογκώνονται, καθιστώντας πραγματικά επείγουσα την ψηφιακή αγωγή όλων μας.

Σας καλώ να διαβάσετε το βιβλίο για να ανοίξουμε μια συζήτηση που τη θεωρώ απαραίτητη για πολλούς λόγους. Ένας απ’ τους πλέον σοβαρούς, είναι η δημοκρατία. Ένας άλλος είναι η εκπαίδευση, κι ένας τρίτος εξίσου σημαντικός, η διακυβέρνηση, τόσο η δημόσια όσο και η εταιρική. Το “Πρόσεξέ με!” μιλά σαφέστατα για τη σημασία της προσοχή στον κόσμο μας. Όταν όλοι διεκδικούμε την προσοχή των άλλων φωνάζοντας, καταλήγουμε να ζούμε σε μια συνθήκη θορύβου. Αν θέλουμε να αξιοποιήσουμε το διαδίκτυο για να προοδεύσουμε και να ολοκληρωθούμε ως κοινωνίες κι άτομα θα πρέπει να δούμε την χρήση και το περιεχόμενό μας απ’ την αρχή. Αυτό επιχειρώ να κάνω στο “Πρόσεξέ με!”, να θέσω μια βάση για τις επόμενες συζητήσεις μας. Θεωρώ ότι η βιοτεχνική ενασχόληση με τη δημοσίευση στο διαδίκτυο μπορεί να διέπεται από ποιοτικά στοιχεία που θα συμβάλλουν σ’ έναν καλύτερο κόσμο. Αντίθετα, η βιομηχανοποιημένη απόσπαση της προσοχή θα δημιουργεί ολοένα και περισσότερο θόρυβο κι απαξία. Ευχαριστώ για την προσοχή σας λοιπόν!

Αν δεν γνωρίζετε τί σημαίνει τρολ, αρκεί να φτιάξετε ένα λογαριασμό στο Twitter, να ακολουθήσετε μερικές δεκάδες λογαριασμούς και να παρακολουθήσετε τί διαμείβεται στην timeline του δημοφιλού Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης. Δε θα χρειαστείτε παρά ελάχιστα λεπτά για να καταλάβετε. Εκτός από τους επαγγελματικούς λογαριασμούς Μέσων ενημέρωσης, εταιρειών, δημόσιων οργανισμών κι οντοτήτων πάσης φύσης, καθώς και κάποιων σοβαρών χρηστών, θα διαπιστώσετε ότι υπάρχουν χιλιάδες λογαριασμοί που διακινούν έναν οχληρότατο θόρυβο. Εξυπνάδες, μπουρδολογία, επιθέσεις, ακατάσχετη σαχλαμάρα, ένας ατέλειωτος χαβαλές. Οι πολυπληθείς αυτοί λογαριασμοί συμμετέχουν στη δημόσια σφαίρα για να καταστρέψουν οποιαδήποτε υπόνοια διαλόγου ή άλλης προσπάθειας σοβαρής κοινωνικής δράσης. Ονομάζονται τρολ δανειζόμενοι το όνομα μυθικών τεράτων της σκανδιναβικής φαντασίας. Έτσι έχει προκύψει κι ο ορισμός “τρολάρω” που σημαίνει εν πολλοίς, αστειεύομαι, προκαλώ, χλευάζω.

Στο Twitter η κυραρχία των τρολ αγγίζει τα όρια της καθολικότητας. Και το λέω εγώ που έχω πιστέψει πάρα πολύ το Μέσο, κάνοντας ένα ντοκιμνατέρ που αναδεικνύει τα θετικά και τα αρνητικά του. Τα τελευταία 2 χρόνια η κατάσταση έχει εκτραχυνθεί εντελώς. Εδώ πλέον έχουμε να κάνουμε με κανονική Τρολοκρατία, που με κάποιες εξαιρέσεις, έχει επηρεάσει το σύνολο της δημόσιας σφαίρας. Τα τρολ όχι μόνο είναι παντού, αλλά διαπρέπουν κιόλας. Η τρολοποίηση της δημόσιας σφαίρας είναι γεγονός.

Μελετώντας καθημερινά το φαινόμενο έχω εντοπίσει 5 χαρακτηριστικά που είναι κοινά σε κάθε τρολ. Πρόκειται για τα 5 αξιώματα της τρολοκρατίας:

  1. Η σάτιρα είναι το απόλυτο φετίχ. Όλα είναι άξια να γελοιποιηθούν, να γίνουν αντικείμενο σάτιρας και χλεύης. Τίποτα δεν είναι ιερό, τίποτα δεν αξίζει να σεβαστεί. Όλα πρέπει να εκμηδενιστούν και να γίνουν γελοία.
  2. Ο διάλογος είναι άχρηστος. Τα τρολ καταστρέφουν το διάλογο διότι δεν αναγνωρίζουν σ’ αυτόν καμμία αξία.
  3. Η ανωνυμία είναι αυταξία. Τα μεγαλύτερα τρολ είναι ανώνυμα και ψευδώνυμα. Με το μανδύα της πλαστοπροσωπίας, το τρολάρισμα φτάνει την υψηλότερη κορυφή του: γίνεται κανονική τέχνη.
  4. Όσο πιο εξωφρενικό και παράλογο, τόσο πιο πιστευτό. Όσο πιο χονδροειδές είναι αυτό που θα ειπωθεί, τόσο το καλύτερο. Ο σκοπός είναι να θολώσουν τα νερά, να διαλυθεί κάθε πιθανότητα εξεύρεσης λύσης, συναίνεσης, λογικής κατάληξης.
  5. Το βρώμικο παιχνίδι είναι πάντα θεμιτό. Εφ’ όσον δεν αναγνωρίζουμε όρια και κανόνες, όλα επιτρέπονται κι άρα κανείς δε μπορεί να μιλά για “δίκαιο παιχνίδι”. Οι επιθέσεις είναι στυγνές, χυδαίες, απροκάλυπτα βίαιες και μνησίκακες: ο σεβασμός για τον Άλλον είναι πλέον ένας ξεπερασμένος ευφημισμός.

Παρακολουθώ τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων και διαρκώς απογοητεύομαι για το επίπεδο της πληροφόρησης που παρέχουν, τη μονομέρεια, και την έλλειψη δημιουργικότητας που τα χαρακτηρίζει. Ωστόσο, δύο απ’ τα κυριότερα προβλήματά τους σήμερα είναι η σκανδαλωδώς μεγάλη διάρκειά τους κι η έμμονη προσκόλλησή τους στο αρνητικό.

Η διάρκεια των δελτίων θα έπρεπε να μην υπερβαίνει τα 15-20 λεπτά. Μέσα σε 15, το πολύ 20 λεπτά υπάρχει αρκετός χρόνος να παρουσιαστούν όλα τα μείζονα θέματα της επικαιρότητας, τόσο της εγχώριας όσο και της διεθνούς. Σε άλλες εκπομπές μπορεί να γίνει εμβάθυνση για μεγάλα ζητήματα της επικαιρότητας που χρίζουν εκτενέστερης ανάλυσης. Και μαζί να αναδειχθεί η σημασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας που τόσο έχει υποβαθμιστεί. (περισσότερα…)

Ως ψηφιακό όχλο αποκαλώ το σύνολο των βιαστικών χρηστών του Διαδικτύου που σερφάρει στα γρήγορα τις σελίδες Κοινωνικής Δικτύωσης, φυλλομετρώντας τις πληροφορίες για ελάχιστα δευτερόλεπτα και διαμοιράζοντάς τις αστραπιαία χωρίς να το πολυσκεφτεί. Δηλαδή σχεδόν όλοι εμείς. Και λέω «σχεδόν» γιατί μερικοί από εμάς, κάποιες φορές, αφιερώνουμε λίγο χρόνο για να στοχαστούμε, να διασταυρώσουμε, να δώσουμε χρόνο στην επεξαεργασία των πληροφοριών.

Το λεγόμενο virality ή spreadability των πληροφοριών απευθύνεται σε αυτό το πολυπληθές είδος των χρηστών που αφιερώνουν ελάχιστο χρόνο στην επεξεργασία των πληροφοριών, αλλά είναι έτοιμοι να τις διαμοιράσουν όταν αναγνωρίσουν σε αυτές “κάτι”.

Θα σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα για να γίνω πιο σαφής. Την προηγούμενη Τετάρτη ξεκίνησα να ανεβάζω ένα μυθιστόρημά μου σ’ αυτό το μπλογκ.

Γνωρίζω ότι οι δυνητικοί αναγνώστες μου είναι πολυάσχολοι. Ότι δεν έχουν χρόνο για διάβασμα. Κι ότι ίσως δε τους λέει τίποτα η λογοτεχνική μου πλευρά γιατί έχουν πολύ πιο σημαντικά πράγματα να τους απασχολούν. Όμως εγώ έχω γράψει αυτό το ογκώδες μυθιστόρημα και θέλω να το προσέξουν. Έχω τους λόγους μου, όπως έχουν κι εκείνοι τους λόγους τους π.χ. να αδιαφορούν. Αναρτώ το ογκώδες μυθιστόρημα σε συνέχειες στο μπλογκ μου και μόνο ελάχιστοι, φίλοι μου κυρίως, του δίνουν κάποια σημασία.

Θα είχα πολύ περισσότερες ευκαιρίες να διαβαστεί το μεγάλο κείμενό μου:

1. Αν χρησιμοποιούσα ακραία προκλητική γλώσσα. (περισσότερα…)

Έχω γράψει και στο παρελθόν  ότι είναι εντελώς αντιδεοντολογικό να εκφωνούν ή να συμμετέχουν σε διαφημίσεις οι δημοσιογράφοι. Δεν το λέω εγώ, ο ίδιος ο κώδικας δεοντολογίας της ΕΣΗΕΑ το λέει. Ο λόγος είναι προφανής. Η δουλειά του δημοσιογράφου είναι να ελέγχει τις επιχειρήσεις κι όχι να τις διαφημίζει. Αν ερευνήσει ένα προϊόν ή μια υπηρεσία και καταλήξει σε κάποια κολακευτικά συμπεράσματα που διαφημίζουν την υπό έρευνα εταιρεία, φυσικά και πρέπει να το πει. Αλλά σε καμία περίπτωση ο δημοσιογράφος δε μπορεί να αμοίβεται από επιχειρήσεις για να τις εκθειάζει. Αυτός είναι ο ρόλος του διαφημιστή, όχι του δημοσιογράφου. (περισσότερα…)

Μπορούμε μαζί να κάνουμε τη διαφορά επιβραβεύοντας την άξια Διαδικτυακή δημοσιογραφία.

Δουλεύω στα Μέσα ήδη μια δεκαετία κι ομολογώ ότι δεν έχω χάσει την όρεξή μου να ψάχνω, να ρωτάω, να διαβάζω και να σκέφτομαι. Τα τελευταία χρόνια η δουλειά μου έχει μεταφερθεί σχεδόν αποκλειστικά στο Διαδίκτυο και δε θρηνώ καθόλου για αυτό. Φυσικά δεν είμαι μόνος. Δεκάδες άλλοι δημοσιογράφοι τριγύρω, σε διάφορες θέσεις κι αντικείμενα, κάνουν το ίδιο, δουλεύουν στο Διαδίκτυο με συνέπεια, με θάρρος, με επιμονή. Δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους σε όλα τα επίπεδα, ενάντια στη λογική της ήσσονος προσπάθειας, ενάντια στη μεμψιμοιρία, ενάντια στις εχθρικές συνθήκες. Όλα αυτά τα χρόνια δε σταματάω να εκπλήσσομαι απ’ τις καινούργιες προτάσεις, τα ολοζώντανα νέα παραδείγματα και τη φρεσκάδα που φέρνουν οι άνθρωποι στα Νέα Μέσα και στη δημοσιογραφία. (περισσότερα…)

Γιώργος Πλειός

Ο Γιώργος Πλειός είναι Αναπληρωτής Καθηγητής και Πρόεδρος του τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κεντρικός άξονας των εργασιών του είναι η μελέτη ων σχέσεων μεταξύ κοινωνίας και ΜΜΕ, ειδικότερα δε μεταξύ εικόνας, ιδεολογίας και κοινωνίας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το καινούργιο του βιβλίο με τίτλο Η κοινωνία της ενημέρωσης. Ειδήσεις και νεωτερικότητα απ’ τις εκδόσεις Καστανιώτη. Με αυτή την αφορμή του έθεσα μερικές ερωτήσεις για τα Μέσα Ενημέρωσης, το παρόν και το μέλλον τους σε σχέση με την κοινωνία, καθώς και για αρκετά άλλα. Απολαύστε τον να μιλά για το «σκυλάδικο της ενημέρωσης», για την ενημερωδιασκέδαση, και την τηλεδημοκρατία.

Τί πραγματεύεται το νέο σας βιβλίο;

Το κύριο ζήτημα που εξετάζω στο νέο μου βιβλίο είναι η εξέλιξη των ειδήσεων από την απαρχή της νεωτερικότητας μέχρι τη σύγχρονη κοινωνία, η οποία εκτός των άλλων χαρακτηρίζεται και ως κοινωνία της πληροφορίας ή ως κοινωνία των μέσων. Από την έρευνά μου προκύπτει ότι κατά τη διαδρομή της νεωτερικότητας υπάρχουν τρία βασικά στάδια στην εξέλιξη των ειδήσεων. Στο πρώτο στάδιο που διαρκεί από την εμφάνιση των εφημερίδων μέχρι περίπου τα μισά ή τα τέλη του 19ου αιώνα και το οποίο αποκαλώ συμβατικά στάδιο της «ειδησεογραφίας», το κύριο χαρακτηριστικό των ειδήσεων είναι ο διαχωρισμός των γεγονότων από τις αξίες, δηλαδή ο διαχωρισμός των πληροφοριών για πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές εξελίξεις ή γεγονότα, από την ερμηνεία, την αξιολόγηση, την αποτίμηση αυτών των γεγονότων από τη μια ή την άλλη ιδεολογική, θρησκευτική ή άλλη οπτική γωνία. Εδώ διαμορφώνεται και η παράδοση περί αντικειμενικότητας των ΜΜΕ και ιδιαίτερα της ενημέρωσης, ασχέτως αν κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να υπήρξε ούτε μπορεί και να υπάρξει ποτέ. Είναι ένα πράγμα ο σεβασμός των γεγονότων και άλλο πράγμα πως τα εξηγούμε. Ωστόσο ακόμα και η πιο περιγραφική αποτύπωση των γεγονότων δεν μπορεί να απαλλαγεί από την υποκειμενική ματιά. Έτσι ο κόσμος που στην πληροφόρηση είναι πάντοτε ένα μίγμα απόδοσης των πραγματικών γεγονότων (που τονίζω ότι οφείλουμε να σεβόμαστε χωρίς παραμόρφωση ή απόκρυψη) και υποκειμενικής αξιολόγησης. Για το λόγο αυτό και είναι μάλλον αδύνατη η αντικειμενικότητα. Περισσότερο την αναζητάμε παρά είναι υπαρκτή.
Το δεύτερο στάδιο στην εξέλιξη των ειδήσεων που ξεκινά περίπου από τα τέλη του 19ου αιώνα και διαρκεί περίπου μέχρι και τη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, το αποκαλώ συμβατικά «περίοδο της δημοσιολογίας». Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η προπαγάνδα υπό την ευρεία έννοια, είτε ως πολιτική προπαγάνδα είτε ως εμπορική προπαγάνδα, η οποία καθορίζει τα θέματα της πληροφόρησης και τον τρόπο προσέγγισής τους στο περιεχόμενο. Το ανάλογο συμβαίνει και πέρα από την ενημέρωση, στις υπόλοιπες κατηγορίες προγράμματος ή περιεχομένου. Πολύ γενικά, μπορούμε να πούμε ότι όσο σημαντικά είναι τα γεγονότα που καλύπτει η ενημέρωση, άλλο τόσο σημαντική είναι και η αξιολόγηση, ερμηνεία τους, από πολιτική – ιδεολογική ή εμπορική σκοπιά, αντίθετα προς την περίοδο της ειδησεογραφίας που τη μεγαλύτερη σημασία στην πληροφόρηση έχει η καταγραφή των γεγονότων. Σε θεσμικό η δημοσιογραφία πέρα από την αναζήτηση της «αλήθειας» κατευθύνεται είτε από πολιτικές σκοπιμότητες και φορείς είτε από εμπορικούς. Η κορύφωση αυτής της περιόδου είναι ο Ψυχρός Πόλεμος, ιδιαίτερα κατά την τελευταία φάση του τη δεκαετία του ’80.
Τέλος διαπιστώνεται η ύπαρξη μιας νέας περιόδου στην εξέλιξη των ειδήσεων, στην οποία έχουμε εισέλθει εδώ και πολύ καιρό και που πολύ γενικά μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως ενημέρωση ή ευχάριστη πληροφόρηση. Αυτό δεν χαρακτηρίζει μόνο τη δημοσιογραφία αλλά γενικότερα όλη της σφαίρα της πληροφορίας και με την έννοια αυτή την κοινωνία της πληροφορίας. Με άλλα λόγια το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πληροφόρησης σήμερα δεν είναι τόσο η επικέντρωση στα γεγονότα όσο η επικέντρωση στην ερμηνεία, την αξιολόγηση, την εκδοχή των γεγονότων με κριτήριο τα συναισθήματα που μπορεί να γεννήσει η πληροφόρηση. Ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πληροφόρησης είναι η εξίσωση όλων των πληροφοριών, επιστημονικών και μη, χρηστικών και ψυχαγωγικών, αξιόπιστων και αναξιόπιστων πληροφοριών κοκ. Στο επίπεδο του συνολικού περιεχομένου των μέσων, λ.χ. του τηλεοπτικού και ραδιοφωνικού προγράμματος ή του διαδικτύου υποχωρούν σημαντικά οι διαφορές ανάμεσα στις επιμέρους κατηγορίες. Έτσι ένα δελτίο τείνει να μοιάζει με ένα talk show, ένα σήριαλ με ένα talent show, μια ψυχαγωγική εκπομπή με μια ενημερωτική και όλα αυτά μεταξύ τους. Το κριτήριο δεν είναι η αξιοπιστία των πληροφοριών, αλλά ο αντίκτυπός τους στα συναισθήματα του κοινού, ανεξάρτητα από τα ιδεολογικά, πολιτικά, θρησκευτικά, αισθητικά κ.ά. κριτήρια του. Συνοπτικά τα χαρακτηριστικά της πληροφόρησης, όπως λ.χ. των ειδήσεων είναι τα εξής: η σταδιακή κυριαρχία των νέων μέσων και ιδιαίτερα του διαδικτύου, η κυριαρχία της ερμηνείας έναντι της περιγραφής γεγονότων, η υποχώρηση της ιδεολογικής προσέγγισης έναντι πολλαπλών άλλων οπτικών γωνιών, η εξαιρετική διεύρυνση της θεματολογίας των ειδήσεων και γενικότερα της πληροφόρησης, η κυριαρχία της ενημερωδιασκέδασης – που είναι η πεμπτουσία της ευχάριστης πληροφόρησης ή ενημέρωσης, ο εκδημοκρατισμός της πληροφόρησης και η αναστοχαστικότητα, ιδιαίτερα η κριτική ή και καχύποπτη στάση μας απέναντι στην πληροφόρηση ανεξάρτητα από το γεγονός πως ο σύγχρονος πολίτης μπορεί να είναι news junkie. (περισσότερα…)