Η φετινή χρονιά ήταν πολύ σημαντική για ‘μένα. Κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά μου «Το δεξί χέρι» (Εκδόσεις Μεταίχμιο), και δημοσιεύθηκαν μερικά σημαντικά άρθρα μου στην Καθημερινή. Παρέδωσα σεμινάρια, έκανα διαλέξεις, κι ολοκλήρωσα μια μετάφραση ενός βιβλίου για την τεχνολογία που θα κυκλοφορήσει εντός του 2020. 

Αναγνωστικά, η χρονιά ήταν αφιερωμένη κυρίως σε βιβλία που σχετίζονταν με την ερευνητική και τη δημοσιογραφική μου εργασία. Φυσικά, έκανα κι επιλογές που δε συνδέονταν άμεσα με τα ενδιαφέροντά μου, κι επιβραβεύθηκα με την οικεία απόλαυση που προσφέρουν τα ωραία κείμενα. Σημειώνω ότι η σειρά παρουσίασής τους δεν είναι αξιολογική. 

  1. Η θεραπεία των αναμνήσεων, Χρήστος Αστερίου, Πόλις

«Δεν είναι τρομερό; Πασχίζουμε να μπούμε στη ζωή, να μάθουμε πώς γινόμαστε άνθρωποι, ύστερα μεσολαβεί ένα φωτεινό μεσοδιάστημα με καλές και κακές στιγμές, μετά πασχίζουμε ξανά πριν από την έξοδο. Μια ατέλειωτη, συνεχής προσπάθεια». Ένα ακόμα πανέμορφο βιβλίο του Αστερίου και αξίζει να διαβάσει κάθε (πιστός κι όχι τόσο πιστός) αγαπητικός της λογοτεχνίας. Το απόλαυσα, με συγκίνησε, με ταξίδεψε, και με εντυπωσίασε με τη γλώσσα, το ύφος, τη δομή, τους χαρακτήρες, τα θέματά του. Ο Αστερίου είναι ένας απ’ τους πολύ πολύ αγαπημένους μου σύγχρονους έλληνες συγγραφείς. Για όποιον ενδιαφέρεται, το προηγούμενο βιβλίο του «Ίσλα Μπόα» (Εκδόσεις Πόλις) είναι εξίσου ενδιαφέρον. 

  1. Είμαι όσα έχω ξεχάσει, Ηλίας Μαγκλίνης, Μεταίχμιο

Όταν διαβάζω τα λόγια ενός γιου που ‘χει χάσει τον πατέρα του, έχω πάντα τις κεραίες μου τεντωμένες. Ίσως ψάχνω να βρω απαντήσεις για τη δική μου απώλεια. Η αλήθεια είναι ότι η αφήγηση του Μαγκλίνη με συγκίνησε και με συνεπήρε γιατί είναι γενναία, γιατί μιλά με ειλικρίνεια κι ισορροπεί ωραία ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό, ανάμεσα στο συναισθηματικό και το εγκεφαλικό. Το βιβλίο του είναι ένα πολύ δυνατό και δημιουργικό αυτοβιογραφικό ντοκιμαντέρ που μιλά για τον πατέρα, για την Ιστορία, την Ελλάδα, την ενηλικίωση, τη μνήμη, τα μόνιμα ανεπούλωτα τραύματα. Θα το χαρακτήριζα ένα ώριμο βιβλίο, ή καλύτερα, μια ανεπίδοτη επιστολή αγάπης ενός γιου προς τον νεκρό πατέρα του. Για όποιον ενδιαφέρεται το βιβλίο του «Η ανάκριση» (θα επανακυκλοφορήσει το 2020 απ’ το Μεταίχμιο) είναι εξίσου ενδιαφέρον.

  1. Μέση Αγγλία, Τζόναθαν Κόου, μτφρ. Άλκηστις Τριμπέρη, Πόλις

Η «Μέση Αγγλία» του Τζόναθαν Κόου είναι ένα μυθιστόρημα που αποτυπώνει ευκρινώς και με χιούμορ το χάος της Αγγλικής κοινωνίας. Περιγράφει μια χώρα που έχει χάσει τα αβγά και τα πασχάλια, που φέρει τη βαριά κληρονομιά της αυτοκρατορίας σ’ έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς και κλονίζεται από απανωτά σοκ. Το μεταναστευτικό, η κλιματική αλλαγή, οι γραφειοκρατίες, η τεχνολογία, ο λαϊκισμός, πιέζουν διαρκώς τα όρια της ανοχής και της αντοχής της κοινωνίας, μιας πάλαι ποτέ κραταιάς δύναμης, κι οδηγούν σ’ ένα δημοψήφισμα το οποίο παίρνει τη μορφή μιας κοινωνικοπολιτικής χιονοστιβάδας που στο πέρασμά της διχάζει και παρασύρει τους πάντες. Το μυθιστόρημα περιέχει απολαυστικές σκηνές με κορυφαία εκείνη της παράλληλης παρακολούθησης της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Λονδίνου, το 2012, χαρακτήρες που παραπαίουν ανάμεσα στην κωμωδία και την τραγωδία, και διαλόγους του τύπου «ποιος γελάει μαζί μας;», «και βέβαια γελάει. Μας θεωρούν γελοίους. Μας θεωρούν βλάκες». Αν θέλει κάποιος να καταλάβει κάπως καλύτερα τί συμβαίνει πιθανώς στην ψυχή των Άγγλων, θα πρέπει εκτός των δεδομένων, και των ορθολογικών αναλύσεων, να διαβάσει κι αυτό το πολυπρόσωπο και πολυεπίπεδο μυθιστόρημα, όπου το Brexit παρουσιάζεται μεταφορικά ως το αβέβαιο δημιούργημα ενός επισφαλούς γάμου, μιας νεαρής διανοούμενης μ’ έναν εκπαιδευτή ασφαλούς οδήγησης του οποίου η γηραιά μητέρα εξεγείρεται σταθερά ενάντια στην πολιτική ορθότητα.

  1. Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες, Ντέλια Όουενς, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Εκδόσεις Δώμα

Το «Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες» είναι ένα πολύ συγκινητικό, έξυπνο κι όμορφο μυθιστόρημα που υμνεί την ανθρώπινη προσπάθεια. Δεν έχει υφολογικούς ή άλλους πειραματισμούς, δε βάζει τον αναγνώστη σε λαβυρίνθους, δεν κάνει επίδειξη γνώσεων ή στυλ. Είναι μια κανονική ιστορία με αρχή, μέση, τέλος, με δυνατούς χαρακτήρες, πειστική ατμόσφαιρα, ρέουσα αφήγηση, κι ένα σπουδαίο, βαθύ και πανάρχαιο θέμα. Η πρωταγωνίστρια, μια επίμονη ανήλικη αγωνίστρια, μάχεται να επιβιώσει ενάντια στην απάνθρωπη συνθήκη που της επιφύλαξε η ζωή. Θέλει να γνωρίσει και να σχετιστεί με τον κόσμο, αλλά ο κόσμος δεν είναι καθόλου φιλικός μαζί της. Αυτό το αθώο κορίτσι, η Κάια, γνωρίζει από πολύ νωρίς την εγκατάλειψη και τη βία, και μένει στα πολύ άγουρα χρόνια της ολομόναχη σ’ ένα καλύβι, στο βάλτο. Στην πορεία θα συναντήσει κρίσιμους συμμάχους που θα της σταθούν, θα κάνει σχέσεις που θα την απογοητεύσουν οικτρά, αλλά τελικά θα σταθεί στα πόδια της με τη δύναμη της θέλησής της, με την υπομονή, την επιμονή, την τύχη και την αγάπη που θα της δείξουν λίγοι και καλοί. Στο τέλος, είναι βέβαιο ότι θα χρειαστείτε χαρτομάντηλα για το κλάμα, οπότε φροντίστε να έχετε μερικά στο πλάι.

  1. Ο γαλατάς, Άννα Μπερνς, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Εκδόσεις Gutenberg

«Τις μέρες εκείνες, λοιπόν, ήταν αδύνατον να μην είσαι περιχαρακωμένος, περικυκλωμένος, κλεισμένος από παντού· διότι όλα σε περιχαράκωναν, σε περικύκλωναν, σ’ έκλειναν: η κοινότητά μας και η κοινότητά τους, το κράτος εδώ, η κυβέρνηση «εκεί», οι εφημερίδες και το ράδιο και η τηλεόραση, τα πάντα – αφού ό,τι κι αν έλεγαν, ό,τι κι αν έγραφαν, κάποια τουλάχιστον πλευρά θα το θεωρούσε διαστρέβλωση της αλήθειας. Κι όταν τα πράγματα έφταναν στα άκρα, όσο κι αν ο κόσμος επέμενε να μιλάει για κανονικές, συνηθισμένες καταστάσεις, μόνο κανονικές και συνηθισμένες δεν ήταν, μιάς και η μετριοπάθεια η ίδια ήταν πια εκτός ελέγχου». Ένα σπουδαίο και στιβαρό μυθιστόρημα, με αυθεντική φωνή και θάρρος.

  1. Μηχανές σαν κι εμένα, Ίαν ΜακΓιούαν, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Εκδόσεις Πατάκη

Είμαστε στη Μεγάλη Βρετανία, εν έτει 1982. Η Μάργκαρετ Θάτσερ έχει μόλις χάσει τον πόλεμο στα νησιά Φόκλαντς, ο πολιτικός της αντίπαλος μιλά για την έξοδο της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ενωση και ο σπουδαίος επιστήμονας Αλαν Τούρινγκ μεσουρανεί, έχοντας επιβιώσει από την τιμωρία που του επιφύλαξε το κράτος για την παράνομη ομοφυλοφιλία του, πληρώνοντας το τίμημα της φυλάκισης αντί της εναλλακτικής ποινής, ευνουχισμού με χημικά. Σε αυτήν ακριβώς τη χρονική στιγμή κυκλοφορεί στην αγορά το πρώτο εξελιγμένο ανθρωποειδές ρομπότ, ο Αδάμ και το αντίστοιχο θηλυκό του μοντέλο, η Εύα. Ο Τσάρλι κληρονομεί ένα σημαντικό ποσό και χωρίς πολλή σκέψη το επενδύει αμέσως σε έναν Αδάμ. Κι έτσι ξεκινά η κωμικοτραγική περιπέτειά του. Αυτή είναι η συνθήκη πάνω στην οποία χτίζει τον μύθο του ο Βρετανός Ιαν Μακ Γιούαν στο τελευταίο του απολαυστικό μυθιστόρημα, «Μηχανές σαν κι εμένα, και άνθρωποι σαν κι εσένα». Στη συνάντησή μας μου δηλώνει ότι η αφορμή για το γράψιμο του βιβλίου ήταν ο Τιούρινγκ. «Ηθελα να του προσφέρω τη ζωή που ποτέ δεν είχε. Το 1982 θα γινόταν 70 χρόνων», λέει. Κοιτάζοντας υπό νέο πρίσμα το παρελθόν, ο συγγραφέας βλέπει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα. Περισσότερα για το πάρα πολύ ωραίο αυτό βιβλίο, στο άρθρο μου με τη συνέντευξη του συγγραφέα στην Καθημερινή.

  1. Η ΕΡΤ εν τάφω, Σπύρος Κρίμπαλης, Το Βήμα

Το βιβλίο αυτό αξίζει να διαβαστεί από κάθε άνθρωπο που αγαπάει τούτο τον ταλαιπωρημένο τόπο. Αναδεικνύει το δομικό πρόβλημα της εξάρτησης ενός προνομιακού δημόσιου οργανισμού απ’ την πολιτική εξουσία, και τους τρόπους με τους οποίους αυτή η στρέβλωση οδηγεί στην τρέλα. Η αφήγηση παρουσιάζει την παράνοια της ΕΡΤ σε όλο της το μεγαλείο. Παρουσιάζει την ανικανότητα, τη μοχθηρία, τη σαπίλα των ανθρώπων που κυκλοφορούν στους διαδρόμους της και κοιτούν με όποιο τρόπο να πετύχουν ένα πράγμα: να πετύχουν το καλύτερο αποτέλεσμα για τον εαυτό και το μαγαζάκι τους. Κυκλοφόρησε μέσα σε εφημερίδα, αλλά τώρα μπορείτε να το βρείτε και στα βιβλιοπωλεία. Είναι πραγματικά απολαυστικό. Αν θέλετε να διαβάσετε ένα χρονικό για τα χρόνια του ΣΥΡΙΖΑ πάρτε το. Οι άνθρωποι που ευαγγελίζονται το ηθικό, το διαφορετικό, το αριστερό, δεν έχουν καμία διάθεση να προωθήσουν την αξιοκρατία, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη. Δεν τους ενδιαφέρουν οι πολλοί όπως διατυμπανίζουν. Ενδιαφέρονται μόνο να κάνουν δουλίτσες. Αξίζουν πολλά συγχαρητήρια στον Σπύρο Κρίμπαλη για την παρρησία του. Είναι ένας γενναίος άνθρωπος, ένας πολίτης που αξίζει όλοι να τον ακούσουμε προσεκτικά.

  1. Φυτώρια ευφυίας, Λούσι Γκρέχαν, μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

«Η εκπαίδευση», γράφει στο τέλος του βιβλίου της η Λούσι Κρέχαν, «έχει την ικανότητα να καλλιεργεί ταλέντα, να εμπνέει ενθουσιασμό, να αυξάνει την κοινωνική κινητικότητα και να προσφέρει το όχημα που θα κάνει τους αυριανούς ενήλικες να εξελιχθούν σε μορφωμένους, δημιουργικούς, ενεργούς και ευσυνείδητους πολίτες. Όμως τα εκπαιδευτικά συστήματα είναι εξίσου ικανά να καταστρέφουν τα κίνητρα μαθητών και εκπαιδευτικών, να στερούν ευκαιρίες και να διευρύνουν προϋπάρχουσες ανισότητες». Η εργασία της θα πρέπει να διαβαστεί απ’ όλες κι όλους όσοι ασχολούνται με την εκπαίδευση, ή απλά ενδιαφέρονται για το μέλλον της χώρας και των παιδιών μας. Η Κρέχαν ταξίδεψε σε πέντε χώρες των οποίων τα εκπαιδευτικά συστήματα έχουν να επιδείξουν αξιοσημείωτα αποτελέσματα. Φυσικά, δεν ανακάλυψε κάποια εκπαιδευτική ουτοπία, ούτε έγραψε έναν τυφλοσούρτη επιτυχίας που μπορεί να εφαρμοστεί παντού. Όλα τα συστήματα έχουν τα λάθη και τα προβλήματά τους και κάθε χώρα έχει τις ιδιαιτερότητές της. Όμως εδώ, ο αναγνώστης έχει τη σπάνια ευκαιρία να μάθει τι κάνουν οι άλλοι, πόσα είναι τα περιθώρια βελτίωσης της οπτικής και της πρακτικής μας, και να πιέσει προς μια καλύτερη κατεύθυνση, ώστε όπως γράφει η Κρέχαν να έρθουμε πιο κοντά στον πλέον κρίσιμο στόχο της κοινωνίας μας, «που δεν είναι άλλος από το να έχει κάθε παιδί και κάθε νέος άνθρωπος την καλύτερη δυνατή εκπαίδευση». Από εκεί θα έπρεπε να ξεκινούν όλα. Ένα σημαντικό βιβλίο για όσους ενδιαφέρονται για το μέλλον των παιδιών μας.

  1. Μορφωμένη, Τάρα Γουεστόβερ, μτφρ. Μαρία Φακίνου, Ίκαρος

Αν θέλετε να δείτε τι κάνει η δύναμη της μόρφωσης και της εκπαίδευσης, αν θέλετε να εμπνευστείτε απ’ τη δύναμη και το θάρρος του ανθρώπου που τα καταφέρνει against all odds, ανατρέξτε σ’ αυτό το βιβλίο. Ένα κορίτσι που γεννήθηκε σε μια οικογένεια σκληροπυρηνικών Μορμόνων, αποφασίζει να σπάσει την παράδοση και να πάει σχολείο. Ο πατέρας της πάσχει ξεκάθαρα από διπολική διαταραχή, η μητέρα της είναι εντελώς υποταγμένη σ’ αυτόν, ένας εκ των αδελφών της είναι βίαιος ψυχοπαθής. Πώς καταφέρνει ένας άνθρωπος, ειδικά μια γυναίκα, να αποδράσει από ένα τέτοιο περιβάλλον; Η μαρτυρία της Westover είναι συγκλονιστική. Αφηγείται πως, βήμα βήμα, ξέφυγε απ’ την παράνοια του πατέρα της, πως αυτονομήθηκε και προχώρησε στη ζωή της, πώς κατόρθωσε να ανοίξει τα μάτια της και να βγει απ’ το λαβύρινθο που της είχε πλέξει η οικογένειά της. Στην πορεία της συνάντησε ανθρώπους που τη βοήθησαν, αλλά και δομημένα περιβάλλοντα με υποστηρικτικούς μηχανισμούς που νοιάστηκαν για εκείνη προσωπικά. Νομίζω ότι μαζί με το «Τραγούδι του Χιλμπίλη, αναμνήσεις μιας οικογένειας και μιας κοινωνίας σε κρίση» του Τζέιμς Ντέιβιντ Βανς (εκδ. Δώμα, Μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός) συνιστούν ένα σπουδαίο αναγνωστικό ταξίδι στην αμερικανική επαρχία, σε οικογενειακές και κοινωνικές παθογένειες που δεν είναι αποκλειστικά και μόνο «προνόμιο» των ΗΠΑ.

  1.  Αόρατες γυναίκες, Κάρολαιν Κριάντο Περέζ, μτφρ. Κατερίνα Γουυλέτη, Βασιλική Μήσιου, Μεταίχμιο

Στο «δεξί χέρι» θέλησα να δω τι θα γινόταν αν οι ελληνίδες κι οι έλληνες ψήφιζαν μια γυναίκα για πρωθυπουργό τους. Φυσικά, σε μια χώρα τόσο καθυστερημένη στην ισότητα των φύλων, η προοπτική δεν θα μπορούσε να είναι ομαλή ή ανέφελη. Αυτό που θέλω να πω στο μυθιστόρημα είναι ότι προκειμένου να επέλθει κάποια σοβαρή αλλαγή χρειάζεται μια πιο συντονισμένη προσπάθεια, κι ότι δεν αρκεί να έρθει στην εξουσία ένα γυναικείο πρότυπο (κάτι που θα είναι σπουδαίο και πολύ πολύ θεμιτό βέβαια). Η αλλαγή παραδείγματος πρέπει να συνοδευτεί από ευρύτερες αλλαγές νοοτροπίας κι από αλλαγές στο σχεδιασμό θεσμών, υπηρεσιών, ακόμα και προϊόντων. Μια τέτοια προσπάθεια όμως προϋποθέτει την ύπαρξη πολύ συγκεκριμένων στοιχείων. To 2019 κυκλοφόρησε στα ελληνικά ένα σούπερ τεκμηριωμένο βιβλίο που κάνει ακριβώς αυτό: μιλά για την απουσία δεδομένων που αφορούν στις γυναίκες κι εξηγεί με ακρίβεια πώς δημιουργούνται οι συνθήκες της ανισότητας. Οι «Αόρατες γυναίκες | Προκαταλήψεις και διακρίσεις σε έναν κόσμο για άντρες» υπογραμμίζουν εντονότατα το γεγονός ότι το πέρασμα όλων μας απ’ αυτό τον κόσμο, οργανώνεται και σχεδιάζεται κατά κύριο λόγο με βάση το ανδρικό πρότυπο. Με υπερπληθώρα στοιχείων, δηλαδή με επίκληση στη λογική μας, η βρετανίδα συγγραφέας και δημοσιογράφος Caroline Criado Perez, μας λέει ότι είναι καιρός για αλλαγές. Στην εποχή των μεγάλων δεδομένων, των αλγορίθμων της τεχνητής νοημοσύνης, της ασύλληπτης επεξεργαστικής ισχύος των υπολογιστών, δεν υπάρχει καμμία δικαιολογία, παρά μόνο η σκανδαλώδης διατήρηση ενός αυθαίρετου προνομίου ανδρικής ανωτερότητας.

+1 Το μεγάλο φακέλωμα, Έντουαρντ Σνόουντεν, μτφρ. Χρήστος Καψάλης, Ψυχογιός

«Είχα όσα είχα θελήσει στη ζωή μου –αγάπη, οικογένεια κι επιτυχία απείρως μεγαλύτερη απ’ ό,τι μου άξιζε– και ζούσα σε έναν παράδεισο, ανάμεσα σε δένδρα κατάφορτα με καρπούς, κι από αυτούς μονάχα ένας μου ήταν απαγορευμένος. Το ευκολότερο πράγμα, κανονικά, θα ήταν να ακολουθήσω τους κανόνες». Με αυτό τον αφοπλιστικό τρόπο περιγράφει ο Eντουαρντ Σνόουντεν το ηθικό δίλημμα που αντιμετώπισε, όταν συνειδητοποίησε ότι ο δρόμος του πληροφοριοδότη δημόσιου συμφέροντος (whistleblower) θα ισοδυναμούσε με μια κατ’ ουσίαν κατεστραμμένη ζωή. Στην αυτοβιογραφία του, που μόλις κυκλοφόρησε στη χώρα μας υπό τον τίτλο «Το μεγάλο φακέλωμα», ο Σνόουντεν περιγράφει γλαφυρά τη ζοφερή περιπέτειά του στον κόσμο των μυστικών υπηρεσιών, και μαζί εξηγεί την ουσία της υπόθεσής του, μιλώντας αναλυτικά για τα σπουδαία ευρήματα που έφερε στο φως η υποκλοπή διαβαθμισμένων πληροφοριών από μέρους του. Για περισσότερα, διαβάστε το άρθρο μου στην Καθημερινή.

Εύχομαι σε όλους καλές γιορτές, καλές αναγνώσεις και με το καλό να υποδεχτούμε όλοι το νέο έτος!

Φέτος διάβασα περίπου τον ίδιο αριθμό βιβλίων με πέρυσι. Ωστόσο, έδωσα περισσότερο βάρος σε βιβλία που αφορούν στη δουλειά μου (τεχνολογικά θέματα με έμφαση στο διαδίκτυο, καθώς κι έρευνα για το νέο μυθιστόρημα), καθώς επίσης και σε βιβλία που αφορούν στην ανατροφή των παιδιών, καθώς έγινα πρόσφατα πατέρας.

Τα βιβλία που μου πρόσφεραν περισσότερη απόλαυση αυτή την χρονιά δεν εκδόθηκαν όλα το 2017. Κάποια απ’ αυτά είτε βγήκαν στα τέλη του 2016, ή τα ανακάλυψα με κάποια καθυστέρηση. Τα τελευταία πέντε χρόνια φτιάχνω τη συγκεκριμένη λίστα με βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στο προηγούμενο έτος για να κρατώ κι εγώ ένα αρχείο της βιβλιοφιλικής μου πορείας, με την ελπίδα να γίνει χρήσιμη και σε άλλους. Είναι τα βιβλία που ξεχώρισα μέσα απ’ τους τόνους της παραγωγής. Σε καμία περίπτωση η λίστα δε διεκδικεί κάποιο είδος κανόνα, ή ιεράρχιση των «σημαντικότερων τίτλων της χρονιάς».

Όπως ίσως μερικοί γνωρίζουν, εδώ και 6 χρόνια έχω μια διαδικτυακή εκπομπή βιβλίου, το GarageBOOKS, όπου επίσης παρουσιάζω αγαπημένα μου βιβλία και συγγραφείς, οπότε αν θέλει κάποιος να δει περισσότερες προτιμήσεις μου, δεν έχει παρά να πάει στη συγκεκριμένη σελίδα και να δει κάποιο επεισόδιο (αισίως έχω φτάσει στα 97,την ερχόμενη εβδομάδα θα γίνει το μεγάλο ετήσιο επεισόδιο με τις προτάσεις για τις γιορτές).

Τα βιβλία που ξεχώρισα φέτος τα κατηγοριοποιώ και πάλι σε δύο μεγάλες ενότητες, τα βιβλία μυθοπλασίας και τα μη μυθοπλαστικά. Έχουμε και λέμε: (περισσότερα…)

Αγαπητές φίλες, αγαπητοί φίλοι καλησπέρα σας,

Να ευχαριστήσω την οργανωτική ομάδα για την τιμή που μου κάνει να συμμετάσχω στην πολύ ενδιαφέρουσα ημερίδα «Το βιβλίο στην ψηφιακή εποχή» και ειδικά στο συγκεκριμένο πάνελ με τους εκλεκτούς φίλους και φίλες.

Να ξεκινήσω δίνοντάς σας μια πληροφορία που μπορεί να είναι οικεία ή και να φανεί χρήσιμη σε άλλους. Για να γράψω το κείμενο της ομιλίας μου χρειάστηκε να κλείσω το ρούτερ της σύνδεσής μου, να αποκοπώ δηλαδή απ’ το Διαδίκτυο, και να βάλω σε λειτουργία πτήσης το κινητό μου τηλέφωνο. Η συγκέντρωση ενός συγγραφέα στη δουλειά του σήμερα είναι μια διαρκής πρόκληση εξαιτίας της έντασης του πειρασμού των επικοινωνιών. (περισσότερα…)

big_pic_002Στις 10 Δεκεμβρίου, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, μαζί με τη Δήμητρα Δημητρακοπούλου και τον Κυριάκο Αθανασιάδη, μου έκαναν την τεράστια τιμή να μιλήσουν για τη Μεγάλη Εικόνα που κυκλοφορεί απ’ τις Εκδόσεις Διόπτρα, στην εκδήλωση που έγινε στο βιβλιοπωλείο Ιανός της Θεσσαλονίκης. Παρακάτω ακολουθεί το δεύτερο μέρος της ομιλίας του ποιητή, που ήταν κατά τη γνώμη μου και το πιο σπαρταριστό. Η συγκίνηση κι αμηχανία μου μπροστά σ’ αυτό τον εκπληκτικό άνθρωπο είναι ολοφάνερη.

Αν θέλετε να μοιραστούμε τη Μεγάλη Εικόνα, η πρώτη παρουσίασή της στην Αθήνα θα γίνει αύριο Δευτέρα, 15 Δεκεμβρίου, στις 20.00, στο βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone, Σκουφά 64 & Γριβαίων. Θα σας περιμένω με μεγάλη χαρά.

Όπως έγραψα και προχθές, το πρώτο μου μυθιστόρημα ξεκίνησε να γράφεται στην εφηβεία μου κι ολοκληρώθηκε λίγο πριν τα 40 μου. Κατασκεύασα αυτό το βιβλίο καθώς ενηλικιωνόμουν, καθώς σμιλευόμουν για να γίνω αυτό που είμαι τώρα, και σαν αποτέλεσμα επηρέασα και το ίδιο το θέμα μου: τελικά έγραψα ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης.

Το βιβλίο περιέχει πολλές αφηγήσεις, αλλά μια απ’ τις πλέον κεντρικές, κινείται γύρω απ’ την ενηλικίωση, την ωρίμανση, το μεγάλωμα. Είναι ένα θέμα που με έθελγε σε όλη τη διάρκεια των νεανικών μου χρόνων, αλλά και ύστερα. Διάβασα πολλά μυθιστορήματα με αυτό το θέμα και ταυτίστηκα με πλήθος ηρώων που προσπαθούσαν μαζί μου να διαμορφωθούν, να διαφοροποιηθούν και να αυτονομηθούν.

Bildungsroman

Το μυθιστόρημα ενηλικίωσης έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή του το 18ο αιώνα στη Γερμανία. Είμαι βέβαιος ότι ιστορίες ενηλικίωσης, μύησης στη ζωή, στις δυσκολίες και στο μεγαλείο της, υπήρχαν ανέκαθεν. Κάθε γενιά που αναλαμβάνει να καθοδηγήσει τις νεότερες γενιές χρησιμοποιεί αφηγήσεις για να δείξει τους δρόμους, τις κακοτοπιές, τα ξέφωτα και κάθε γενιά που θέλει να καταλάβει τον εαυτό της και να κατανοήσει τον κόσμο, χρησιμοποιεί τις ιστορίες ενηλικίωσης προκειμένου να σταθεί στα πόδια της.

Το μυθιστόρημα ενηλικίωσης είναι μια μάλλον επικίνδυνη υπόθεση, γιατί χαρακτηρίζεται απ’ την αβεβαιότητα, την επισφάλεια, την αστάθεια του άμορφου και προκλητικού “εγώ”. Ο αναγνώστης παρακολουθεί έναν νέο άνθρωπο να αγωνίζεται να υπάρξει με το δικό του τρόπο, ενάντια σε όλους και σε όλα, μα κυρίως ενάντια στον παιδικό του, ανώριμο εαυτό. Θα τα καταφέρει;

Στη ‘μεγάλη εικόνα’ επιχειρώ αυτό ακριβώς: να φωτίσω το δρόμο ενός νέου ανθρώπου να σταθεί στον κόσμο και να πει “αυτός είμαι”. Στο δικό μου δρόμο, αλλά και στο δρόμο του μυθιστορήματος, είχα πολλούς συνοδοιπόρους. Ένας απ’ τους πιο σημαντινούς ήταν ο πορτογάλος ποιητής Φερνάντο Πεσσόα.

Φερνάντο Πεσσόα

Θυμάμαι ακόμα τη μέρα που ο φίλος μου ο Φάνης, στο λύκειο, μου πρότεινε να διαβάσω το “βιβλίο της ανησυχίας”, του Φερνάντο Πεσσόα. Ήταν ένα μικρό μπλε βιβλιαράκι απ’ τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Το διάβασα με απληστία, και το επανέλαβα ξανά και ξανά. Έβαλα αποσπάσματά του σε άρθρα μου, μίλησα γι’ αυτό σε φίλους. Ο Πεσσόα μπήκε γρήγορα στη λίστα των αγαπημένων μου συγγραφέων για δύο λόγους.

Ο πρώτος λόγος ήταν η προσωπική του ιστορία. Κατά τη διάρκεια της ζωής του ο Πεσσόα, δημοσίευσε ελάχιστα ποιήματα και μερικές μεταφράσεις. Όταν πέθανε, ανακάλυψαν στο σπίτι του ένα μπαούλο γεμάτο 27.453 χειρόγραφα, τα οποία μέχρι σήμερα μελετούν οι φιλόλογοι.

Ο συγγραφέας που αναγνωρίζεται μετά θάνατο, ο συγγραφέας που κρατά το έργο του κρυμμένο σ’ ένα μπαούλο κι εργάζεται σε μια δουλειά γραφείου, ο συγγραφέας που μεγαλουργεί χωρίς κανείς να το γνωρίζει, στοιχειώνει τη σκέψη μου επί μακρόν.

Στη νεανική ψυχή μου, ο Φερνάντο Πεσσόα είναι το σύμβολο του αδικημένου συγγραφέα, του καταδικασμένου στην αφάνεια καλλιτέχνη, που έστω μετά το θάνατό του δικαιώνεται και γίνεται ο εθνικός ποιητής των Πορτογάλλων.

Το παράδειγμά του όμως δε θέλω να το ακολουθήσω. Ο Πεσσόα με σπρώχνει να εκτεθώ, να προσπαθήσω, να δημοσιεύσω και να κριθώ. Να γίνω συγγραφέας.

Ο δεύτερος λόγος που με κάνει να συνδεθώ με τον μεγάλο Πορτογάλο, είναι το παιχνίδι του με τα προσωπεία. Ο Πεσσόα επιλέγει να επινοήσει ένα πλήθος “ετερώνυμων” συγγραφέων, να γράφει σαν είναι ο Αλμπέρτο Κάιερο, ο Αλβάρο ΔεΚάμπος, ο Ρικάρντο Ρέις κ.α.. Νομίζω ότι έχουν μετρηθεί παραπάνω από 72 διαφορετικές προσωπικότητες.

Ο Πεσσόα είναι ζωντανός στο πρώτο μου μυθιστόρημα. Το μπαούλο του βρίσκεται σε περίοπτη θέση μέσα στην αφήγησή μου, όπως επίσης κι οι ετερώνυμοί μου.

Ο Φερνάντο Πεσσόα είναι ο άνθρωπος εκείνος που μου έδωσε τη σπρωξιά για να εκτεθώ, να μεγαλώσω, και να γίνω συγγραφέας. Ο Φερνάντο Πεσσόα με βοήθησε να σωθώ.

Βιβλιοφιλία

Λέω συχνά ότι τα βιβλία μού έσωσαν τη ζωή. Όταν σε μικρή ηλικία έχασα τον πατέρα μου, είχα ανάγκη από ένα καταφύγιο, από έναν χώρο που θα μου πρόσφερε θαλπωρή και ζεστασιά. Είχα επίσης ανάγκη καθοδήγησης. Για καλή μου τύχη στράφηκα γρήγορα στον κόσμο των βιβλίων και της λογοτεχνίας, κατορθώνοντας έτσι να απαλύνω κάπως τον πόνο μου και να πλουτίσω ψυχικά. Άρχισα να διαβάζω άπληστα, καθημερινά, να ταξιδεύω και να ονειροπολώ, να χάνομαι σε αφηγήσεις και ιδέες, και να νιώθω λιγότερο μόνος, λιγότερο απελπισμένος, λιγότερο χαμένος. Έτσι ανέπτυξα μια σταθερή σχέση με την ανάγνωση που δε διαταράχθηκε ποτέ.

Γι’ αυτό, δεν είναι διόλου παράξενο που στο πρώτο μου μυθιστόρημα, περιέχονται πολλά βιβλία. Απ’ το δικό μου μυθιστόρημα ενηλικίωσης δε θα μπορούσαν να λείπουν τα βιβλία, καθώς τα βιβλία ήταν τα κατεξοχήν εργαλεία της ενηλικίωσής μου. Το μυθιστόρημά μου βρίθει αναγνωστικών αναφορών, και χωρίς να είναι ακριβώς ένα βιβλιοφιλικό πεζό, διεκδικεί, τουλάχιστον στη δική μου συνείδηση, μια θέση ανάμεσα στα βιβλία που υμνούν τα βιβλία.

Τα βιβλία κι οι συγγραφείς, η διαδικασία της συγγραφής, οι μυθοπλαστικές πρακτικές, διαπερνούν ολόκληρο το μυθιστόρημα, και το κάνουν ένα σχόλιο στη μεγάλη αγάπη μου για τα βιβλία, την ανάγνωση και τη συγγραφή. Είναι η δική μου συμβολή στη βιβλιοφιλία. Ένα εκτενές σχόλιο για τη δύναμη των αφηγήσεων. Καθώς πιστεύω ότι τα βιβλία είναι θεραπευτικά, είναι οδοδείκτες, κι οχήματα για να πετάξεις, παραδίδω τώρα στους αναγνώστες ένα βιβλίο που προωθεί άλλα βιβλία και συγγραφείς, ένα βιβλίο που ίσως μπορεί να εμπνεύσει και να βοηθήσει κι άλλους ανθρώπους στη δική τους ενηλικίωση.

Γιατί γράφω

Είναι ένα απ’ αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα που αποφεύγεις να απαντήσεις μονολεκτικά. Γιατί γράφεις; Γράφω για να θέσω ερωτήματα, για να αποπειραθώ να δώσω απαντήσεις, για να προκαλέσω συζητήσεις; Γιατί γράφω;

Θυμάμαι μια συνέντευξη ενός δημιουργού που διάβασα πριν από χρόνια. Γράφω για να εκδικηθώ τους γύρω μου, έλεγε. Εννοούσε τον περιπτερά του που υμνούσε το φασισμό, το γείτονα που έδερνε τη γυναίκα του, την κυρία που του μιλούσε απαξιωτικά σε μια δημόσια υπηρεσία. Ο δημιουργός εκείνος έβαλε στο έργο του έναν εκδικητή και τους σκότωνε όλους αυτούς. Προφανώς, θα ήταν πολύ ικανοποιημένος κάθε φορά που τελείωνε ένα έργο του. Αν και δεν παρακολούθησα από τότε το έργο του, πιθανότατα θα έχει αφανίσει το μισό πληθυσμό της χώρας, τουλάχιστον στα χαρτιά του.

Απ’ την πλευρά μου δε θέλω να πάρω εκδίκηση. Όχι ότι δεν το έχω νιώσει. Το γράψιμο είναι ένας ωραιότατος τρόπος να εκφράσεις όλα όσα διστάζεις, ντρέπεσαι ή φοβάσαι να πεις ή να κάνεις στη ζωή σου. Επινοείς μερικούς χαρακτήρες και παίρνεις την εκδίκησή σου χωρίς κανένα κόστος. Σίγουρα; Μ’ αυτό τον τρόπο μπορεί να θεραπεύεσαι εσύ ως δημιουργός, αλλά οι αποδέκτες του έργου σου αρρωσταίνουν. Οδηγούνται στο συμπέρασμα ότι μόνο έτσι προχωρά ο κόσμος: παίρνοντας εκδίκηση. Το να συμφιλιωθείς με τον άλλον, δηλαδή με τον εαυτό σου είναι το πιο δύσκολο. Και το πιο ενδιαφέρον προσθέτω.

Γράφω λοιπόν για να συμφιωλιώσω και να συμφιλιωθώ. Γράφω για να εκφράσω το βαθύτερο χάσμα και να επινοήσω γέφυρες υπέρβασής του. Γράφω για να με γνωρίσω και να με συστήσω. Γράφω για να ωριμάσω και να ολοκληρωθώ. Γράφω για να επικοινωνήσω με αυτό που δε γνωρίζω.

 

Το μυθιστόρημά μου «Η μεγάλη εικόνα» κυκλοφορεί στις 12 Νοεμβρίου απ’ τις Εκδόσεις Διόπτρα.

big_pic_002

Όταν ξεκινούσα να γράφω το πρώτο μου μυθιστόρημα δε γνώριζα καν ότι έγραφα το πρώτο μου μυθιστόρημα. Δεν ήμουν ούτε 20 χρονών, κι έγραφα μανιωδώς, όπως διάβαζα μανιωδώς, όπως έπαιζα μανιωδώς, όπως δοκίμαζα να μεγαλώσω μανιωδώς.

Το πρώτο μου μυθιστόρημα ξεκίνησε να γράφεται στην εφηβεία μου κι ολοκληρώθηκε όταν πλησίασα τα 40 μου χρόνια. Τί έμαθα απ’ αυτή την πολύχρονη διαδικασία; Ότι η αγάπη για την αυτοέκφραση, για την τέχνη, για την αφήγηση είναι δυνατότερη από κάθε εμπόδιο.

Όλα αυτά τα χρόνια της συγγραφής, της αναμονής, των διορθώσεων, των αλλεπάλληλων προσπαθειών, αντιμετώπισα πολλές δυσκολίες. Δεν είναι απλό να επινοήσεις απ’ το τίποτα μια ιστορία. Έχεις να αναμετρηθείς με φαντάσματα, με εσωτερικούς κριτές, με αναπάντεχα προβλήματα.

Υπομονή κι επιμονή, λοιπόν.

Ικανότητα να απομακρύνεσαι απ’ το υλικό σου.

Αγάπη για την αφήγηση.

Τώρα κυριαρχεί ο ενθουσιασμός κι η χαρά της κυκλοφορίας του βιβλίου. Με θυμάμαι να γράφω στο μικρό μου εφηβικό δωμάτιο και να ονειρεύομαι τους χαρακτήρες μου, και δακρύζω. Ήταν μια εκπληκτική διαδικασία όλο αυτό.

Τώρα που παίρνω το βάφτισμα του μυθιστοριογράφου, συγκινούμαι γιατί είναι ένα τεράστιο βήμα. Μπορεί να έχω δημοσιεύσει 5 βιβλία, δοκιμιακού περιεχομένου, και 2 πιο αφηγηματικά, αλλά το πρώτο μου μυθιστόρημα είναι ένας μεγάλος σταθμός.

Δε θα πω περισσότερα σήμερα. Τις επόμενες ημέρες θα κάνω μερικές αναρτήσεις που τις οφείλω στην προσπάθεια, σε όσους με βοήθησαν, σε όσους ενδιαφέρονται, στο βιβλίο. Πλησιάζει η ώρα να σας προσκαλέσω να διαβάσετε τη “μεγάλη εικόνα”.

Το πρώτο μου μυθιστόρημα τιτλοφορείται “Η μεγάλη εικόνα” και κυκλοφορεί στις 12 Νοεμβρίου απ’ τις Εκδόσεις Διόπτρα.big_pic_002

 

Αν στο επόμενο βιβλίο μου έγραφα:

Μέσα στην αναστάτωσή του είχε ξεχάσει την αγαπημένη του Samsonite τσάντα στο ταξί. Τα νεύρα του ήταν τεντωμένα γιατί μόλις τον είχαν διαγράψει απ’ την οργάνωση. Κι η ανησυχία του μεγάλωνε όσο συνειδητοποιούσε τί θα γινόταν αν κάποιος αποκτούσε πρόσβαση στο MacBook Pro που βρισκόταν μέσα στη Samsonite του.

Αν είχα πληρωθεί απ’ τις εν λόγω εταιρείες για να διαφημίσω στους ανυποψίαστους αναγνώστες μου τα προϊόντα τους, δε θα είχα παραβιάσει έναν άγραφο κανόνα του συμβολαίου που υπογράφει ένας συγγραφέας με το αναγνωστικό κοινό; Όταν διαβάζεις ένα μυθιστόρημα δεν αναμένεις καθοδήγηση καταναλωτικών συμπεριφορών. Σίγουρα τα αφηγηματικά έργα επηρεάζουν τους ανθρώπους πολύ βαθειά. Όταν όμως ο δημιουργός δέχεται υποβολές σε σχέση με το περιεχόμενο των δράσεών του, αρχίζουμε να αμφισβητούμε όχι μόνο την κρίση, αλλά και τις προθέσεις του. (περισσότερα…)