Το μέλλον είναι τώρα #4

Για να αποτραπεί ο επόμενος θανατηφόρος ιός, η επόμενη πανδημία, μήπως χρειαστεί να παραχωρήσουμε μόνιμα το πολυτιμότερο αγαθό μας, την ελευθερία; Από εδώ και πέρα, η ζωή στον πλανήτη περνά αυξανόμενα στα χέρια όσων έχουν στα χέρια τους τις τεχνολογίες παρακολούθησης κι ελέγχου των πολιτών. Στην Κίνα όπου η εξουσία βρίσκεται στα χέρια του Κομμουνιστικού Κόμματος χρησιμοποιήθηκαν κι εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται εξελιγμένες τεχνολογίες παρακολούθησης, εφαρμογές κινητών τηλεφώνων και drones, προκειμένου να ελεγχθεί η μετάδοση του ιού. Στον υπόλοιπο κόσμο όπου τις τύχες μας τις διαφεντεύουν άλλου τύπου γραφειοκρατίες, καθώς επίσης και οι τεχνολογικοί κολοσσοί των ΗΠΑ ετοιμαζόμαστε να δούμε πώς θα χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία ως έκτακτο μέτρο ενάντια στον κορονοϊό. Το Ισραήλ υιοθετεί αμέσως την παρακολούθηση των κινητών, για να ιχνηλατήσει τις επαφές και τις διαδρομές των ασθενών. Ποιός θα ακολουθήσει; Το μόνο βέβαιο σήμερα είναι ότι εισερχόμαστε σε μια φάση μόνιμης κατάστασης έκτακτης ανάγκης, που θα δικαιολογεί όλο και πιο ριζικά μέσα παρακολούθησής μας κι ελέγχου μας. Θα το επιτρέψουμε; Την επόμενη μέρα, που όλα θα είναι διαφορετικά, θα κάνουμε αυτή τη σοβαρή συζήτηση, ή θα παραδοθούμε αμαχητί στην τεχνολογική ηγεμονία;

Το μέλλον είναι τώρα #2

Κάθε φυσική καταστροφή είναι μια ευκαιρία να δοκιμαστούν τα όρια και οι αντοχές των συστημάτων μας. Μια επιδημία που προκαλείται από έναν νέο, άγνωστο ιό, δε μπορεί να είναι εξαίρεση. Απ’ τα τέλη του Δεκεμβρίου του 2019, εξελίσσεται μια πρωτόγνωρη για τα σύγχρονα δεδομένα, επιχείρηση διαχείρισης κρίσης. Αυτό που εξελίσσεται δεν έχει προηγούμενο, γιατί ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία οι άνθρωποι δεν ήταν τόσο στενά συνδεδεμένοι, ούτε υπήρχαν τόσο εξελιγμένα εργαλεία διασύνδεσης τους. Οι προκλήσεις που θέτει στα ανθρώπινα συστήματα αυτός ο ιός, ο κορονοϊός COVID19 είναι πραγματικά τεράστιες. Όμως πίσω απ’ αυτή την κρίση βρίσκεται μια πολύ κρίσιμη γνώση. Ο πλανήτης είναι τόσο διασυνδεδεμένος, που ακόμα και οι δικές μου ταπεινές πράξεις, έχουν αντίκτυπο παντού. Η ύπαρξη ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος στην άλλη άκρη του πλανήτη, με επηρεάζει προσωπικά. Πληρώνω προσωπικά το τίμημα μιας μεγάλης αδικίας που πράττουν ξένοι προς εμένα άνθρωποι σε βάρος άλλων ξένων προς εμένα. Η δικτατορία σ’ ένα μακρινό μέρος, έχει άμεσο αντίκτυπο στον καθένα.

Στις 24 Σεπτεμβρίου 2019, ανέβηκε στο βήμα της γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, ένας απ’ τους πιο αντισυμβατικούς κι αμφιλεγόμενους πολιτικούς του καιρού μας, κι εκφώνησε έναν πύρινο λόγο, με τον  γνώριμο σαρκαστικό και χιουμοριστικό του τόνο. Ενώ οι περισσότεροι στην αίθουσα θα περίμεναν να ακούσουν μια διασκεδαστική εξιστόρηση της περιπέτειας των Βρετανών να εγκαταλείψουν επιτέλους το όχημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τελικά παρακολούθησαν επί αρκετά λεπτά τον εκκεντρικό άντρα να μιλά για τους κινδύνους των νέων τεχνολογιών, και για το σκοτεινό υπολογιστικό σύννεφο που αποθηκεύει τις ψηφιακές μας δραστηριότητες. «Είναι ένα τεράστιο μαύρο σύννεφο, που δεν ξέρουμε ούτε πως αλλά ούτε και πότε θα εκραγεί» είπε χαρακτηριστικά, ενώ οι κάμερες εστίαζαν σε συνέδρους που χασκογελούσαν πίσω απ’ τα έδρανά τους. 

Ωστόσο, η ομιλία του Μπόρις Τζόνσον πέρασε στα ψιλά ακόμα κι απ’ τον ίδιο. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανέβασε ένα μικρό της απόσπασμα μόνο, ενώ ελάχιστα μίντια την παρουσίασαν, προτιμώντας να αναφερθούν στον 38χρονο Πρόεδρο του Ελ Σαλβαδόρ, Ναγίμπ Μπουκέλε, που τράβηξε μια σέλφι απ’ το βήμα του ΟΗΕ και μίλησε για τα οφέλη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στις κοινωνίες. Ο Τζόνσον χρησιμοποίησε το ίδιο βήμα για να διαφημίσει ένα μεγάλο συνέδριο για την τεχνολογία που θα γίνει στο Λονδίνο το 2020 («όπου παρεμπιπτόντως κατά το 94% του χρόνου δε βρέχει», όπως ανέφερε). Το μήνυμα του Τζόνσον προς τη διεθνή κοινότητα είναι ότι η Μεγάλη Βρετανία σκοπεύει να ηγηθεί ως μια παγκόσμια δύναμη ηθικής κι υπεύθυνης χρήσης των νέων τεχνολογιών. Το κύριο μέλημα, η προτεραιότητα, είναι να υιοθετηθεί ένα σώμα παγκόσμιων αρχών που θα διέπουν τις νέες τεχνολογίες ανά τον πλανήτη και θα συγχρονίζονται με τις αξίες «της ελευθερίας, της ανοιχτότητας και του πλουραλισμού».

Για τον βρετανό πρωθυπουργό οι νέες τεχνολογίες κάνουν κι υπόσχονται πραγματικά σπουδαία πράγματα, προϊόντα κι υπηρεσίες που έχουν τη δυνατότητα να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής όλων μας. Όμως αυτές οι νέες τεχνολογίες μοιάζουν με την πυρηνική ενέργεια. Χρειάζονται μεγάλη προσοχή, γιατί καθιστούν πολύ εύκολη τη διολίσθηση των κοινωνιών μας σ’ ένα καθεστώς παγκοσμιοποιημένου ψηφιακού ολοκληρωτισμού. «Αυτό που διακυβεύεται» σημείωσε ο Τζόνσον, «είναι αν θα κληροδοτήσουμε έναν Οργουελικό κόσμο, που θα έχει σχεδιαστεί να λογοκρίνει, να καταπιέζει και να ελέγχει, ή έναν κόσμο χειραφέτησης, διαλόγου και μάθησης, όπου η τεχνολογία θα απειλεί την πείνα και τις ασθένειες, αλλά όχι τις ελευθερίες μας». Και συνέχισε: «πρέπει να βρούμε τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία και τον έλεγχο, ανάμεσα στην καινοτομία και τις ρυθμίσεις, ανάμεσα στις ιδιωτικές επιχειρήσεις και την κυβερνητική εποπτεία. Πρέπει να επιμείνουμε έτσι ώστε οι ηθικές κρίσεις που βρίσκονται μέσα στα σχέδια των νέων τεχνολογιών να είναι διάφανες σ’ όλους μας».  

«Η ψηφιακή τυραννία» τόνισε ο Τζόνσον, «δεν είναι πια το προϊόν κάποιας δυστοπικής φαντασίας, αλλά μια αναδυόμενη πραγματικότητα». Όταν μια χούφτα εταιριών που εδρεύει στην Κοιλάδα της Σιλικόνης παρακoλουθεί τους πάντες, κι ελέγχει μέσω των αλγορίθμων της τα πάντα, χρειάζεται να υπάρξει περίσκεψη κι αντίδραση. Ο βρετανός πρωθυπουργός πιστεύει ότι η χώρα του, που έχει έναν απ’ τους πιο ανεπτυγμένους τεχνολογικούς τομείς στον κόσμο, μπορεί να γίνει το αντίπαλο δέος, και να στεγάσει τις βάσιμες ανησυχίες περί ψηφιακού ολοκληρωτισμού. Αν μη τι άλλο, του χρόνου στο Λονδίνο, θα γίνει σίγουρα μια ενδιαφέρουσα συνάντηση των απανταχού τεχνοφοβικών και τεχνοσκεπτικιστών.

Όσο εξελίσσεται η τεχνολογία διακίνησης πληροφοριών τόσο θα διογκώνονται οι προκλήσεις για τη δημοσιογραφία. Η διασπορά ψευδών ειδήσεων κι η παραπληροφόρηση, έχουν γίνει σήμερα ευκολότερες από ποτέ άλλοτε, εξαιτίας του διαδικτύου και των Μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Μπορεί το ψέμα στη δημόσια σφαίρα να είναι αρχαίο, αλλά o ψηφιακός πολιτισμός προσφέρει στην εξαπάτηση μοναδικές ευκαιρίες. Ένα απ’ τα πιο ακραία παραδείγματα όσων θα αντιμετωπίσουμε τα επόμενα χρόνια, εξαιτίας των νέων τεχνολογιών, είναι η ανάπτυξη και η τελειοποίηση λογισμικού επεξεργασίας ήχου και εικόνας με τη συνδρομή της τεχνητής νοημοσύνης.

Σε λίγο που καθένας θα είναι σε θέση να παραγάγει ένα αληθοφανές βίντεο ή ένα ηχητικό, βάζοντας στα χείλη του οποιουδήποτε ό,τι επιθυμεί, τότε τα όρια πραγματικού και πλαστού θα έχουν σχεδόν ακυρωθεί. Οι τεχνολογικές εταιρείες, οι πλατφόρμες, οι πάροχοι, οι δημοσιογράφοι, οι κυβερνήσεις με τις αρχές τους, όσοι διασταυρώνουν ειδήσεις, όλοι θα προσπαθήσουν να ελέγξουν το φαινόμενο, χωρίς αποτέλεσμα όμως. Άπαξ και βγει το τζίνι απ’ το λυχνάρι, εκτιμώ ότι δε θα υπάρξει επιστροφή. Ο δρόμος για το χάος και τον επακόλουθο ολοκληρωτισμό θα είναι ορθάνοιχτος.

Είναι αυτονόητο ότι θα πρέπει να εκπαιδευτούν οι πολίτες έτσι ώστε να είναι σε θέση να κρίνουν, και να διακρίνουν τις ειδήσεις απ’ τα ψεύδη. Κι είναι αυτονόητο, ότι οι δημοσιογράφοι θα φέρουν ένα πολύ μεγάλο μέρος της ευθύνης για όσα θα ακολουθήσουν. Δεν μπορώ πάντως να φανταστώ καλύτερη ευκαιρία για τη δημοσιογραφία, ώστε να ξαναδεί το ρόλο της και να εκτιμηθεί ως απαραίτητο συστατικό υγιών δημοκρατιών. Αν χάσει τη μάχη της εμπιστοσύνης η δημοσιογραφία, τότε θα χάσει η μάχη κι η δημοκρατία. Με αρωγό πάντα την δήθεν ουδέτερη τεχνολογία.