Το βιβλίο του πρόωρα χαμένου αρχαιολόγου Γιώργου Παπαζαφειρίου είναι ένα έξοχο δείγμα αρχαιολογικού θρίλερ.

Όποιος έχει περπατήσει στις Αιγές κι έχει επισκεφθεί τους αρχαιολογικούς της χώρους, όπου εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα του Γιώργου Παπαζαφειρίου, θα καταλάβει αμέσως ότι ο συγγραφέας έχει ζήσει κι έχει ιδρώσει δουλεύοντας σ’ αυτό τον τόπο, θέλοντας να φέρει στην επιφάνεια τεκμήρια και αξιομνημόνευτες ιστορίες.

Ο δημιουργός, αρχαιολόγος ο ίδιος, αποδεικνύει ότι είναι εξοικειωμένος τόσο με το σκάψιμο όσο και με την αφήγηση. Η σκαπάνη του, αυτή τη φορά στο γόνιμο πεδίο της φαντασίας του, φέρνει στο φως δύο διαπλεκόμενες ιστορίες που έχουν απόσταση εικοσιτεσσάρων αιώνων μεταξύ τους. Στη μία περίπτωση γνωρίζουμε την τραγική διάσταση της ζωής στα αρχαία χρόνια, και στην άλλη περίπτωση συνειδητοποιούμε την πεζότητα του παρόντος, όταν αυτό χάνει το προνόμιο να συνομιλεί βαθύτερα με το χθες.

Η αφήγηση ξετυλίγεται σε δύο επίπεδα. Στο πρώτο, παρακολουθούμε μια ανασκαφή με κύριο πρωταγωνιστή έναν νέο αρχαιολόγο, τον Νίκο. Οι συνθήκες στο πεδίο δεν είναι ειδυλλιακές. Το καλοκαίρι στις Αιγές δεν ενδείκνυται για τέτοιες εργασίες. Όμως η έξαψη της ανακάλυψης αντισταθμίζει τις κακουχίες, τόσο τις καιρικές, όσο και τις προσωπικές. Εκτός των αντικειμενικών εμποδίων, των στρωμάτων χώματος που πρέπει να απομακρυνθούν, ο Νίκος έχει να αντιμετωπίσει και την παράνοια της σύγχρονης Ελλάδας. Τα αρχαιολογικά ευρήματά του θα πρέπει να μεταφερθούν αλλού, για να περάσει απ’ το σημείο ένας αγωγός αποχέτευσης.

Σε μια παράλληλη πραγματικότητα όμως, στον ίδιο χώρο της ανασκαφής εκτυλίσσεται μια πολύ διαφορετική ιστορία. Ένας βετεράνος του μακεδονικού στρατού, ο Άδυτος, επιστρέφει, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. περίπου, απ’ την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ανατολή, έχοντας μαζί του τα λάφυρα του πολέμου. Στην αγροικία του στις Αιγές, στην πρωτεύουσα του Μακεδονικού κόσμου, τον περιμένουν η γυναίκα και η έφηβη κόρη του. Πώς θα γίνει αυτή η μετάβαση απ’ τον πόλεμο στην οικιακή ειρήνη; Εδώ, η αφήγηση γίνεται ένα συναρπαστικό θρίλερ.

Ο Παπαζαφειρίου αναπαριστά γλωσσικά την καθημερινότητα των αρχαίων με ζωντάνια και χωρίς επιτήδευση, επιδεικνύοντας ευχέρεια στην χρήση των εργαλείων του. Μοιάζει πότε να δουλεύει με τον κουβά του εκσκαφέα, και πότε προσεκτικά με το τρίγωνο και το βουρτσάκι του. Την ίδια ώρα, στο σημείο που έζησε ο Άδυτος, συνεχίζεται η ανασκαφή. Κανείς δεν γνωρίζει τι έγινε πραγματικά στα χώματα αυτά. Ο αρχαιολόγος είναι κι αυτός ένας παραμυθάς, ο οποίος αξιοποιεί τα ευρήματά του για να συνθέσει αφηγήσεις που βγάζουν νόημα. Αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος του Παπαζαφειρίου. Η αρχαιολογία, εκτός από επιστήμη, είναι και αφήγηση.

Ο συγγραφέας έχει όπως ο Άδυτος στα χέρια του έναν θησαυρό, και αφήνει εμάς τους αναγνώστες να τον ανακαλύψουμε μαζί του. Το έκθεμά του κυρίως είναι μια έντονη αντίθεση. Η καθημερινότητα στα χρόνια του Άδυτου είναι γεμάτη δυσκολίες, μόχθο, τρόμο και αδικία. Η καθημερινότητα στα χρόνια του Νίκου μαστίζεται από πολλά μικρά και μεγαλύτερα ελλείμματα. Επί του παρόντος, το καλύτερο στο οποίο μπορούμε να ελπίζουμε είναι να φέρνουμε στο φως ιστορίες του παρελθόντος. Η «σωτηρία» μας περνά απ’ τη μνήμη.

Το «παλιό χώμα» κρύβει πολλά μυστικά μέσα του, τα περισσότερα απ’ τα οποία δεν θα αποκαλυφθούν ποτέ. Όμως εμείς, έχουμε χρέος να τα αποκαλύπτουμε, ή έστω να τα ανασυνθέτουμε με την φαντασία μας, για να βγάζουμε νόημα. Πατάμε κυριολεκτικά πάνω στις ιστορίες των προγόνων μας, και κάποιοι «τρελοί», που έχουν κολλήσει ένα παράξενο μικρόβιο, δουλεύουν για να τις αφηγηθούν. Αυτή μοιάζει να είναι η σκέψη του Γιώργου Παπαζαφειρίου, το συγγραφικό ντεμπούτο του οποίου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένας χαμηλόφωνος ύμνος στην αρχαιολογία και στην αφήγηση.

Είναι κρίμα, γιατί ο τόσο υποσχόμενος συγγραφέας έφυγε απ’ τη ζωή τον Απρίλιο του 2024, πριν δει το βιβλίο του να παίρνει τη μορφή που μπορούμε εμείς σήμερα να κρατήσουμε στα χέρια μας.

Γιώργος Παπαζαφειρίου

Παλιό χώμα

Εκδ. Νήσος

2025

σελ. 330