Θα δίνατε ένα αυτοκίνητο σ’ έναν ενδεκάχρονο ή δεκατριάχρονο παιδί να το οδηγήσει στο οδικό δίκτυο; Θα δίνατε ένα όπλο σ’ ένα οκτάχρονο; Θα αφήνατε ένα τετράχρονο παιδί να χειριστεί ένα αλυσοπρίονο; Όλες αυτές οι τεχνολογίες, χρήσιμες, άχρηστες ή καταστροφικές, απαιτούν όρια, γνώσεις, ωριμότητα, δεξιότητες, γνωστική επάρκεια που συνήθως την αναγνωρίζουμε σε ενήλικους κι όχι σε ανήλικα παιδιά, για λόγους που δεν χρειάζονται πια επεξήγηση. Δυστυχώς, όταν μιλάμε για τις νέες τεχνολογίες πρέπει να συζητάμε ξανά για τα αυτονόητα και να επαναλαμβάνουμε για παράδειγμα ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, κι ότι υπό συνθήκες μπορεί να γίνει μόνο καταστροφική. Το παράδειγμα του Μορόζοφ είναι εύγλωττο: σε μια κατηφόρα με παγετό, όσο φρένο κι αν πατήσεις στο αυτοκίνητο, δε θα σταματήσει ποτέ. Δυστυχώς, όποιος διατυπώνει κριτική γνώμη ή έρευνα για τις νέες τεχνολογίες, χαρακτηρίζεται απ’ τους «τεχνόφιλους» αμέσως «τεχνοφοβικός» που δαιμονοποιεί την πρόοδο και την τεχνολογία. Όσο όμως είναι προβληματική η άκριτη απόρριψη όλων των νέων τεχνολογιών, τόσο προβληματική είναι και η άκριτη υιοθέτησή τους.  

Αυτή την εβδομάδα ο συγγραφέας Νίκος Δήμου ασχολείται στο κυριακάτικο «Βήμα» (αναδημοσιεύεται στο μπλογκ του εδώ) με το κείμενο που έγραψα στην «Καθημερινή» την προηγούμενη Κυριακή, κι αφορούσε δύο εξαιρετικά βιβλία. Το κείμενο είχε τίτλο «Έφηβοι δεσμώτες των smartphones» και υπότιτλο «πώς η ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οδηγεί τους νέους και ειδικότερα τα κορίτσια στην κατάθλιψη». Ο κύριος Δήμου κάνει μια πολύ επιδερμική και βιαστική ανάγνωση του κειμένου. Η διάγνωσή του για το περιεχόμενο είναι σαφής: «τεχνοφοβικός λαϊκισμός», «δαιμονοποίηση της τεχνολογίας». Η επιχειρηματολογία του χοντροκομμένη. Η τεχνολογία είναι καλή, οι επικριτές της κακοί. Προσεγγίσεις ανάλογες του άρθρου μου του θυμίζουν τις ανησυχίες για τα φλίπερ και την τηλεόραση. Καμμία απόχρωση, καμμία διάθεση για εμβάθυνση, για διακρίσεις ποιοτήτων ή έστω, ποσοτήτων.

Στο τέλος μάλιστα ο σεβαστός συγγραφέας προσθέτει και μια πονηρούτσικη πινελιά. Αυτές τις τεχνοφοβικές απόψεις (για τις έρευνες έχει να πει ότι είναι μεροληπτικές χωρίς καν να τις σχολιάζει ή να δείχνει ότι τις καταλαβαίνει) τις διακινούν ψυχολόγοι και ψυχίατροι για να «αποκτήσουν νέους πελάτες». Έχει πλάκα, ότι στο άρθρο του δεν κατονομάζει ούτε εμένα, ούτε τις ερευνήτριες στις οποίες αναφέρεται το κείμενό μου (θα μαλλιάσει η γλώσσα μου να λέει διαβάστε προσεκτικά τις έρευνες και τα βιβλία, αλλά κοιτάξτε και γύρω σας τι συμβαίνει), αλλά ούτε και την Καθημερινή -ίσως φοβάται ότι η μνεία θα μας φέρει πελάτες. Ακόμα πιο ειρωνικό είναι το γεγονός ότι στο «Βήμα» που φιλοξενεί το άρθρο του υπάρχει τρισέλιδο ανησυχητικότατο άρθρο ψυχολόγου με τον πηχυαίο τίτλο «Διαδικτυακή εξάρτηση»!

Επιμένω λοιπόν. Μη μείνετε στην παρουσίασή μου, ούτε στα αρθράκια που θα διαβάσετε εδώ κι εκεί. Διαβάστε τις ολοκληρωμένες παρουσιάσεις, τις έρευνες και τα βιβλία, γίνετε ειδήμονες κι εσείς. Έχουμε υπερπληθρωρισμό βιαστικών κι επιδερμικών αναγνώσεων και τεράστιο έλλειμμα συνεπών και κοπιαστικών αναγνώσεων. Οι νέες τεχνολογίες, εκτός των άλλων, μας έχουν κάνει και πιο οκνηρούς αναγνώστες. Μας έχουν δημιουργήσει την ψευδαίσθηση της γνώσης, ενώ στην ουσία μας τροφοδοτούν με άπειρες θραυσματικές πληροφορίες που ενισχύουν τις προκαταλήψεις μας.

Φέτος λέω να πρωτοτυπήσω και να μιλήσω μόνο για τα βιβλία μη μυθοπλασίας που διάβασα και ξεχώρισα. Στο τέλος θα αναφέρω και μια μικρή λίστα λογοτεχνικών βιβλίων που μου μίλησαν το 2018, για να μην έχει κανείς παράπονο.


Ηπειρώτικο μοιρολόι, Κρίστοφερ Κινγκ, μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός, Δώμα. Ένας Αμερικανός ανακαλύπτει μερικούς προπολεμικούς δίσκους μουσικής στην Κωνσταντινούπολη και ξεκινά ένα ταξίδι μύησης σε έναν τόπο και μια μουσική με θεραπευτικές ιδιότητες. Η διαδικασία παράγει ένα ομολογουμένως εκπληκτικό βιβλίο.

Το πρωί που ήρθαν να μας πάρουν, Τζανίν Ντι Τζιοβάνι, μτφρ. Μαριάννα Ρουμελιώτη, Δώμα. Μια δημοσιογράφος κάνει ρεπορτάζ πολέμου στη Συρία και γράφει ένα συναρπαστικό χρονικό των εμπειριών της. Εδώ μια συνέντευξη που πήρα απ’ τη θαρραλέα αυτή γυναίκα.

Το τραγούδι του Χιλμπίλη, Τζ. Ντ. Βανς, μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός, Δώμα. Ένας νέος ξεκινά απ’ το πουθενά και ορθοποδεί εξαιτίας του ενδιαφέροντος ενός δυναμικού προσώπου που βρίσκεται στο περιβάλλον του. Δεν είναι ούτε η μητέρα, ούτε ο πατέρας, αλλά ούτε και το ίδιο το περιβάλλον του. Ένα απαράμιλλο πορτρέτο των ΗΠΑ σήμερα.

Η γεωγραφία της μεγαλοφυίας, οι πιο δημιουργικές περιοχές του κόσμου από την Αρχαία Αθήνα στη Σίλικον Βάλει, Eric Wiener, μτφρ. Νέστορας Χούνος, Τραυλός. Ένας δημοσιογράφος ταξιδεύει σε μέρη όπου έχει διαπρέψει η ανθρώπινη ευφυία και δημιουργικότητα, αναζητώντας το «μυστικό» που κάνει μια πόλη γόνιμη σε καλές ιδέες.

Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες, Levitsky & Ziblatt, μτφρ. Ανδρέας Παππάς, Μεταίχμιο. Δύο καθηγητές γράφουν το χρονικό της σταδιακής έκπτωσης του δημοκρατικού ιδεώδους.

Κίνητρο, Daniel Pink, μτφρ. Τάσος Νκογιάννης, Key Books. Ένας ερευνητής μελετά όλα αυτά που μας παρακινούν για να δράσουμε. Και μαζί κατακεραυνώνει τη μέθοδο και τη λογική του μαστίγιου και του καρότου.

Υπερδιέγερση, Norman Ohler, μτφρ. Χ. Κοκκολάτος & Β. Τσαλής, Μεταίχμιο. Ένας δημοσιογράφος βυθίζεται σε αρχεία και μαρτυρίες και βγαίνει στην επιφάνεια με μια μεγάλη ανακάλυψη. Τεκμηριώνει την υπόθεση ότι ο Ναζισμός εγκαθιδρύθηκε και έκανε τις θηριωδίες του υποβασταζόμενος απ’ την χημεία.

Η μεγάλη ανατροπή, Kahneman & Tversky, μια φιλία που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε. Michael Lewis, μτφρ. Νίκος Ρούσσος, Παπαδόπουλος. Ένας δημοσιογράφος γοητεύεται από τη φιλία δύο ψυχολόγων οι οποίοι ερεύνησαν τη μεροληπτική φύση του ανθρώπινου νου.  

Σιωπή, Αρλιν Καγκε, μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Πατάκης. Ένας εκδότης γράφει για την ανάγκη να σωπάσουμε. Όταν όλοι μιλούν και θορυβούν, όταν τα πάντα φωνάζουν γύρω μας, ίσως χρειάζεται να επαναξιολογήσουμε τη σχέση μας μα τη σιωπή και να την αποζητήσουμε πιο ενεργά.

Breaking news, Alan Rusbridger, Canongate. Ένας δημοσιογράφος που βρέθηκε 20 χρόνια στη διεύθυνση μιας μεγάλης Βρετανικής μοιράζεται μαζί μας το κατακάθι της εμπειρίας του καθώς και τις σκέψεις του για το μέλλον. Εδώ μια παρουσίαση που έκανα στο βιβλίο.

Μεταφρασμένη λογοτεχνία

4321, Paul Auster, μτφρ. Μαρία Ξυλούρη, Μεταίχμιο, Σκίτσο ενός καλοκαιριού, Andre Kubitzek, Κριτική, Μεταξύ τους, Ρίτσαρντ Φορντ, Πατάκης, Φορμόλη, Arnuld Indridasson, Μεταίχμιο, Μικρές φωτιές παντού, Celeste Ng, μτφρ. Ρίτα Κολαιτη, Μεταίχμιο, Ένας γιος, Αλεχάντρο Παλόμας, Opera.

Ελληνική λογοτεχνία

Ολομόναχος, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Μεταίχμιο, 24, Γιάννης Γορανίτης, Πατάκης, Μπλε υγρό, Βίβιαν Στεργίου, Πόλις, Τα ουγκρικά ψάρια, Γιάννης Πλιώτας, Διόπτρα, Καληνύχτα καλούδια μου, Ανδρέας Παπακώστας, Δώμα, Ο δύτης, Μίνως Ευσταθιάδης, Ίκαρος, Γάλα μαγνησίας, Κώστας Ακρίβος, Μεταίχμιο, Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά, Κώστας Κατσουλάρης, Τεστ δεξιοτήτων, Alexandro Zambra, Ίκαρος.

Εύχομαι σε όλες κι όλους μια καλή και δημιουργική χρονιά!


Τώρα έχουν αρχίσει και οι ίδιοι οι ηγέτες των τεχνολογικών κολοσσών να αμύνονται υποστηρίζοντας ότι δεν μπορούσε κανείς τους να φανταστεί πόσο κακό μπορούσαν να προξενήσουν τα τεχνολογικά προϊόντα. Προσφέρουν κι αυτοί ένα ακόμα επιχείρημα ενάντια στην ουδετερότητα της τεχνολογίας, το οποίο όμως εστιάζει περισσότερο στους δημιουργούς παρά στους χρήστες όπως συνηθίζεται, αποδίδοντας στους πρώτους απερισκεψία.

«Η τεχνολογία είναι καλή ή κακή ανάλογα με το δημιουργό της» λέει ο CEO της Apple, Tim Cook, «και πολλές φορές δεν είναι ότι ο δημιουργός σκόπευε να κάνει το κακό, αλλά ότι δεν είχε προβλέψει τις άσχημες χρήσεις που θα μπορούσε να έχει αυτή η ίδια τεχνολογία».

Και τι θα κάνουμε μ’ αυτό τον κακό χαμό που προξενήσατε; Θα πληρώσει κάποιος για το μαζικό εθισμό των ανθρώπων; Για την καταλυτική επίδραση των νέων τεχνολογικών στην υπονόμευση της δημοκρατίας και την εκλογή αυταρχικών και λαϊκιστών ηγετών; Θα τιμωρηθεί κάποιος για τη γενικευμένη αποχαύνωση; «Γενικά μιλώντας, δεν είμαι μεγάλος φαν των ρυθμίσεων» απαντά σε σχετικό ερώτημα ο Cook, «πιστεύω βαθιά στην ελεύθερη αγορά. Αλλά πρέπει να το παραδεχόμαστε όταν η ελεύθερη αγορά δεν δουλεύει. Κι εδώ δε δούλεψε. Θεωρώ αναπόφευκτο κάποιο είδος ρύθμισης. Πιστεύω ότι το Κονγκρέσο κι η κυβέρνηση θα περάσουν κάτι κάποια στιγμή».

Τί παραδέχεται έμμεσα ο Cook; Ότι θα έπρεπε όλοι τους, του εαυτού του συμπεριλαμβανομένου, να αγνοήσουν τις προοπτικές των τεράστιων κερδών και να δουν πως θα κάνουν τις τεχνολογικές τους εφαρμογές και συσκευές λιγότερο ευεπίφορες στις αρνητικές χρήσεις. Αλλά δεν το έκαναν, γιατί ήταν εστιασμένοι στην εκθετική τους ανάπτυξη, στο network effect και στην αύξηση της τιμής της μετοχής τους. Και τώρα μιλούν για «αναπόφευκτες» ρυθμίσεις. Το εντελώς ανήθικο κι απάνθρωπο δόγμα «εμείς τα σπάμε, εσείς καθαρίζετε μετά» σε πλήρη ανάπτυξη. Η λογική του trial and error σε όλο της το μεγαλείο, με εργαστήριο τον κόσμο όλο και πειραματόζωα τους ανυποψίαστους πολίτες.

Στην ίδια συνέντευξη ο Tim Cook παραδέχεται ότι για πολύ καιρό χρησιμοποιούσε το iPhone του υπερβολικά, αλλά αργότερα αποφάσισε να περιορίσει τις ενοχλητικές ειδοποιήσεις. «Οι φορές που σηκώνω μια συσκευή έχουν ελαττωθεί» δήλωσε στο κανάλι HBO. Όταν οι ίδιοι οι τεχνοουτοπιστές, που γνωρίζουν καλά τα κουμπιά μας, παραδέχονται ότι κάτι έχει πάει στραβά κι ότι οι ρυθμίσεις είναι επιθυμητές, έχουμε φτάσει σ’ ένα κρίσιμο σημείο. Θεωρώ απίθανο να συμμορφωθούν μόνοι τους. Δεν έχουν ούτε το κίνητρο, ούτε την απαραίτητη θεώρηση των πραγμάτων. Ο στόχος τους είναι να διοχετεύουν εθιστικά προϊόντα κι υπηρεσίες στην ανθρωπότητα. Μόνο οι πολίτες, η πολιτική και οι πολιτικοί μπορούν να δώσουν λύσεις. Όλα τα άλλα είναι θέαμα.