Κατηγορία: Βιβλίο

Το λεπτό κοκκινόμαυρο βιβλιαράκι είχε αγοραστεί απ’ την αδελφή μου. Συνηθίζαμε μάλιστα τότε να βάζουμε και ημερομηνία αγοράς στα βιβλία. 19.01.1995. Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα. Κορνήλιος Καστοριάδης. Εκδόσεις Ύψιλον. Πρόκειται για μια διάλεξη του στοχαστή που έγινε στο Λεωνίδιο το 1984. Με τις εκκλήσεις που ακούγονται και τις συνελεύσεις στο Σύνταγμα για την άμεση δημοκρατία, το ανέσυρα απ’ τη βιβλιοθήκη και το ξαναδιάβασα. Θυμήθηκα και την εκπομπή του Παρασκηνίου, του Τάκη Χατζόπουλου και της Τέτας Παπαδοπούλου (και κυρίως εκείνο το κομμάτι που εξηγεί την αυτονομία στο 16.40′, αλλά και στα σχόλιά του για τον εμφύλιο, τη Σοβιετική Ένωση, τα κινήματα, την Ελλάδα).
Ο Καστοριάδης πιστεύει στην αυτονομία, την άμεση δημοκρατία, κι είναι πολύ σαφής ως προς αυτό που βιώνουμε σήμερα. Ζούμε σε φιλελεύθερες ολιγαρχίες, λέει. Ωστόσο, η δημοκρατία είναι ένας στόχος, καθόλου απλός. Θέλει δουλειά και στοχασμό. Μυαλό, χρόνο και διάλογο για να διαμορφωθεί. Υπάρχει εξουσία στη δημοκρατία και νόμοι που μπορεί να αδικούν κάποια μειοψηφία. Οι αρχαίοι είχαν καταφέρει μέσω πολιτικών επιλογών να εξασφαλίσουν μια πιο αυτόνομη κοινότητα, που βέβαια δεν ήταν τέλεια. Θυμίζω ότι έκαναν πολέμους εναντίον άλλων πόλεων. Ο συγγραφέας λέει ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι εξεγέρσεις, τότε (αλλά και τώρα) γίνονταν ως ατομική αντίδραση των καταπιεζόμενων κι όχι για την αλλαγή της κοινωνικής θέσμισης.
Ο Καστοριάδης καταρρίπτει το μύθο που θέλει όλες οι εξεγέρσεις ταξικές. Δε δικαιολογεί τη δουλεία, αλλά δε μπορεί και να την παραβλέψει. Δεν ήταν η δουλεία που έκανε λειτουργική την ελληνική δημοκρατία, αλλά αυτό δε μπορεί να μας κάνει και υπερήφανους. Λέει ότι ακόμα και στην άμεση δημοκρατία, κάποιοι θα πρέπει ν’ αποκλειστούν απ’ το δικαίωμα του εκλέγειν (υπάρχει μια αυθαιρεσία εδώ που δε μπορεί να αποφευχθεί). Τέλος, υποστηρίζει ότι τις περισσότερες φορές η ελληνική δημοκρατία έπραξε σωστά, ωστόσο έλαβε και λάθος αποφάσεις. Η ελληνική δημοκρατία για τον Καστοριάδη δεν πρέπει να είναι πρότυπο, ούτε μοντέλο προς μίμηση, αλλά κέντρισμα, έμπνευση και πηγή ιδεών. Διαβάζοντας τη διάλεξή του, μένω με την αίσθηση ότι η δημοκρατία είναι ένα στοίχημα που βάζει καθένας στον εαυτό του καθημερινά. Αφορά στη σχέση του κάθε πολίτη με τον άλλο, αλλά και με το Δήμο. Αφορά στο διαρκή στοχασμό, στην αμφισβήτηση των δογμάτων. Αφορά στην ιδιότητα του ενεργού πολίτη. Ξαναβλέποντας ωστόσο την εκπομπή με τη συνέντευξή του λέω ότι αξίζει κάποιος να μείνει εδώ και να προσπαθήσει, να μην τον «φάει» κι αυτόν η Ελλάδα (όπως λέει ο Καστοριάδης στο τέλος).

*Γνωστ. Δεν έχω καμία εμπορική ή άλλη σχέση με τον εκδοτικό που αναφέρω πιο πάνω, αλλά γνωρίζω του παραγωγούς του Παρασκηνίου κι έχω μάλιστα κάνει με δική τους παραγωγή ένα ντοκιμαντέρ.

Θυμήθηκα χθες το βιβλίο Απλά Μαθήματα Πολιτικής Φιλοσοφίας, του Pierre Manent (εκδ. Πόλις), ενός απ’ τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της Γαλλικής σχολής του φιλελευθερισμού, που λέει ότι τα τρία συστήματα που μας υπόσχονται έναν ολοκληρωμένο κόσμο είναι το εμπόριο, το Δίκαιο και η Ηθική. Σκέφτομαι ότι και τα τρία αυτά συστήματα, στην Ελλάδα περνούν μεγάλη κρίση. Το εμπόριο, μαζί με τις υπηρεσίες, διαπιστώνουμε καθημερινά ότι αργοπεθαίνει. Το δίκαιο βρίσκεται σε γενική ανυποληψία. Δεν υπάρχει εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη. Και η ηθική είναι τελευταία στην ατζέντα της συζήτησης. Τα ηθικά διλήμματα που απορρέουν από πλήθος ζητημάτων (π.χ. νομιμοποίηση των αυθαιρέτων ή όχι;) δε συζητούνται επαρκώς στην κοινωνία, με αποτέλεσμα να χάσκουν κι αυτά σαν ανοιχτές πληγές και να πονάνε.

Θεωρώ ότι στην επείγουσα αυτή φάση θα μπορούσαμε, λέω τώρα, να εστιάσουμε σ’ αυτούς τους τρεις πυλώνες, ακόμα και συνδυάζοντάς τους. Το εμπόριο θα βοηθήσει να ορθοποδήσουμε οικονομικά. Το δίκαιο ν’ αποκτήσουμε μεταξύ μας εμπιστοσύνη. Και η ηθική να επαναπροσδιορίσουμε τις αξίες μας. Είναι άραγε εφικτό;

*Γνωστ. Το σημείωμα δε διαφημίζει το παραπάνω βιβλίο. Δεν έχω επαγγελματική ή άλλη σχέση με τον εν λόγω εκδοτικό.

Το βιβλίο της Ναόμι Κλάιν, Το Δόγμα του Σοκ, είναι αυτό τον καιρό ευπώλητο στη χώρα μας, όχι τυχαία (κυκλοφορεί απ’ τις Εκδόσεις Λιβάνη). Μιλάει για την πολιτική του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου στις χώρες όπου ενεπλάκη. Διάβασα το βιβλίο στα αγγλικά αρκετά πριν κυκλοφορήσει εδώ, κι έγραψα μάλιστα ένα κείμενο στην εφημερίδα με την οποία συνεργαζόμουν τότε (τον Ελεύθερο Τύπο) κι ένα ποστ λίγο μετά. Δε θα σας κουράσω με λεπτομέρειες, αλλά ακούω αυτές τις ημέρες τα όσα λέγονται περί περικοπών επιδομάτων, αλλά και περί μείωσης του κοινωνικού κράτους, τα οποία λέγονται κυρίως απ’ την αριστερά κι ήθελα να γράψω μια σκέψη μου. Η ατζέντα του ΔΝΤ σύμφωνα με την Κλάιν αφορά στο τρίπτυχο: άνοιγμα αγορών, απόσυρση κρατικών ρυθμίσεων (απορύθμιση) και περιστολή δημοσίων δαπανών. Για το πρώτο σίγουρα μπορούμε να συζητήσουμε πολύ, είναι ένα ιδεολογικό –εκτός των άλλων ζήτημα- που πάει «πακέτο» και με το δεύτερο. Το τρίτο όμως, στην Ελλάδα τουλάχιστον, δε βλέπουμε να γίνεται για τους λόγους που αναφέρει η Ναόμι Κλάιν, για την εξυπηρέτηση δηλαδή της ατζέντας του ΔΝΤ. Στην Ελλάδα, οι δημόσιες παροχές, τα επιδόματα, αλλά και γενικά ο προϋπολογισμός του Δημοσίου, βασίστηκε σε εντελώς στρεβλές λογικές, στη διαφθορά, στην αναξιοκρατία και πήγαινε πάντα δίπλα με μια παραοικονομία, μαύρη κι άραχνη, που θόλωνε ακόμα πιο πολύ το τοπίο. Δηλαδή, νέοι άνθρωποι βγαίνουν στη σύνταξη, ενώ έχουν παράλληλα μεγάλα εισοδήματα κι είτε συνεχίζουν να εργάζονται (σε αδήλωτη εργασία), είτε απολαμβάνουν τα προνόμια του συνταξιούχου και του εισοδηματία. Αυτό δεν είναι στρεβλό; Δεν πρέπει να σταματήσει; Γιατί εκλαμβάνεται σαν περιστολή κρατικών δαπανών, μείωση κράτους πρόνοιας κι όχι σαν πράξη δικαιοσύνης; Με αυτή την έννοια, όσοι αντιτίθενται στην περιστολή αυτού του είδους των στρεβλών και άδικων παροχών, υποστηρίζουν ακόμα πιο βαθειά την εφαρμογή της ατζέντας του ΔΝΤ. Αυτός που διαφωνεί με το ΔΝΤ, ουσιαστικά διαφωνεί με τον περιορισμό του ρόλου του κράτους που ευαγγελίζεται το ΔΝΤ. Θα έπρεπε δηλαδή να εστιάζει στην έκταση και τη φύση των κρατικών παρεμβάσεων που ενισχύουν την κοινωνική δικαιοσύνη, κι όχι να αποκροούει καθετί που απλά μειώνει κάποιες (άδικες) παροχές. Σχετικές αναρτήσεις υπέρ εδώ των περικοπών και κατά εδώ.