Θυμήθηκα χθες το βιβλίο Απλά Μαθήματα Πολιτικής Φιλοσοφίας, του Pierre Manent (εκδ. Πόλις), ενός απ’ τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της Γαλλικής σχολής του φιλελευθερισμού, που λέει ότι τα τρία συστήματα που μας υπόσχονται έναν ολοκληρωμένο κόσμο είναι το εμπόριο, το Δίκαιο και η Ηθική. Σκέφτομαι ότι και τα τρία αυτά συστήματα, στην Ελλάδα περνούν μεγάλη κρίση. Το εμπόριο, μαζί με τις υπηρεσίες, διαπιστώνουμε καθημερινά ότι αργοπεθαίνει. Το δίκαιο βρίσκεται σε γενική ανυποληψία. Δεν υπάρχει εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη. Και η ηθική είναι τελευταία στην ατζέντα της συζήτησης. Τα ηθικά διλήμματα που απορρέουν από πλήθος ζητημάτων (π.χ. νομιμοποίηση των αυθαιρέτων ή όχι;) δε συζητούνται επαρκώς στην κοινωνία, με αποτέλεσμα να χάσκουν κι αυτά σαν ανοιχτές πληγές και να πονάνε.

Θεωρώ ότι στην επείγουσα αυτή φάση θα μπορούσαμε, λέω τώρα, να εστιάσουμε σ’ αυτούς τους τρεις πυλώνες, ακόμα και συνδυάζοντάς τους. Το εμπόριο θα βοηθήσει να ορθοποδήσουμε οικονομικά. Το δίκαιο ν’ αποκτήσουμε μεταξύ μας εμπιστοσύνη. Και η ηθική να επαναπροσδιορίσουμε τις αξίες μας. Είναι άραγε εφικτό;

*Γνωστ. Το σημείωμα δε διαφημίζει το παραπάνω βιβλίο. Δεν έχω επαγγελματική ή άλλη σχέση με τον εν λόγω εκδοτικό.

Το βιβλίο της Ναόμι Κλάιν, Το Δόγμα του Σοκ, είναι αυτό τον καιρό ευπώλητο στη χώρα μας, όχι τυχαία (κυκλοφορεί απ’ τις Εκδόσεις Λιβάνη). Μιλάει για την πολιτική του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου στις χώρες όπου ενεπλάκη. Διάβασα το βιβλίο στα αγγλικά αρκετά πριν κυκλοφορήσει εδώ, κι έγραψα μάλιστα ένα κείμενο στην εφημερίδα με την οποία συνεργαζόμουν τότε (τον Ελεύθερο Τύπο) κι ένα ποστ λίγο μετά. Δε θα σας κουράσω με λεπτομέρειες, αλλά ακούω αυτές τις ημέρες τα όσα λέγονται περί περικοπών επιδομάτων, αλλά και περί μείωσης του κοινωνικού κράτους, τα οποία λέγονται κυρίως απ’ την αριστερά κι ήθελα να γράψω μια σκέψη μου. Η ατζέντα του ΔΝΤ σύμφωνα με την Κλάιν αφορά στο τρίπτυχο: άνοιγμα αγορών, απόσυρση κρατικών ρυθμίσεων (απορύθμιση) και περιστολή δημοσίων δαπανών. Για το πρώτο σίγουρα μπορούμε να συζητήσουμε πολύ, είναι ένα ιδεολογικό –εκτός των άλλων ζήτημα- που πάει «πακέτο» και με το δεύτερο. Το τρίτο όμως, στην Ελλάδα τουλάχιστον, δε βλέπουμε να γίνεται για τους λόγους που αναφέρει η Ναόμι Κλάιν, για την εξυπηρέτηση δηλαδή της ατζέντας του ΔΝΤ. Στην Ελλάδα, οι δημόσιες παροχές, τα επιδόματα, αλλά και γενικά ο προϋπολογισμός του Δημοσίου, βασίστηκε σε εντελώς στρεβλές λογικές, στη διαφθορά, στην αναξιοκρατία και πήγαινε πάντα δίπλα με μια παραοικονομία, μαύρη κι άραχνη, που θόλωνε ακόμα πιο πολύ το τοπίο. Δηλαδή, νέοι άνθρωποι βγαίνουν στη σύνταξη, ενώ έχουν παράλληλα μεγάλα εισοδήματα κι είτε συνεχίζουν να εργάζονται (σε αδήλωτη εργασία), είτε απολαμβάνουν τα προνόμια του συνταξιούχου και του εισοδηματία. Αυτό δεν είναι στρεβλό; Δεν πρέπει να σταματήσει; Γιατί εκλαμβάνεται σαν περιστολή κρατικών δαπανών, μείωση κράτους πρόνοιας κι όχι σαν πράξη δικαιοσύνης; Με αυτή την έννοια, όσοι αντιτίθενται στην περιστολή αυτού του είδους των στρεβλών και άδικων παροχών, υποστηρίζουν ακόμα πιο βαθειά την εφαρμογή της ατζέντας του ΔΝΤ. Αυτός που διαφωνεί με το ΔΝΤ, ουσιαστικά διαφωνεί με τον περιορισμό του ρόλου του κράτους που ευαγγελίζεται το ΔΝΤ. Θα έπρεπε δηλαδή να εστιάζει στην έκταση και τη φύση των κρατικών παρεμβάσεων που ενισχύουν την κοινωνική δικαιοσύνη, κι όχι να αποκροούει καθετί που απλά μειώνει κάποιες (άδικες) παροχές. Σχετικές αναρτήσεις υπέρ εδώ των περικοπών και κατά εδώ.

Μερικές σκέψεις για το πολιτικό μάρκετινγκ

Μερικά απ’ τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα και τις εικόνες της καμπάνιας του υποψηφίου για την προεδρία των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα έλκουν την καταγωγή τους απ’ την τέχνη του δρόμου. Ο καλλιτέχνης του δρόμου Σέπαρντ Φέιρι είναι εκείνος που έφτιαξε το πιο διάσημο, επίσημο πλέον, πόστερ του Ομπάμα. Με αφορμή αυτό το ποστ της Βίβιαν Ευθυμιοπούλου, σκέφτηκα ότι η αισθητική παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο στην πολιτική, αλλά ότι πρέπει να είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί και καχύποπτοι απέναντί της. Οι πολιτικοί στην καλύτεροι περίπτωση μεταδίδουν την αισθητική που έχουν. Στη χειρότερη ωστόσο φορούν ένα ξένο ρούχο που τους έχει φορεθεί. Όταν κάποιος πολιτικός βέβαια είναι αρκετά ευέλικτος, όλα είναι δυνατά. Τόσο για το καλύτερο, όσο και για το χειρότερο.

Ο προοδευτικός Ομπάμα εκμεταλλεύεται τη δύναμη του grassroots κινήματος και δε διστάζει να χρησιμοποιήσει καθετί που σχετίζεται με τον κόσμο εκεί έξω – μέχρι και τους ως χθες παράνομους αλήτες των δρόμων-  προκειμένου να διαδώσει το μήνυμά του. Οι παράνομοι τώρα βλέπουν στο πρόσωπο του Ομπάμα έναν ηγέτη που τους αποποινικοποιεί, και τους φέρνει στο προσκήνιο. Η κίνηση του Ομπάμα περιέχει έναν συμβολισμό ανοχής, νεανικότητας, δράσης, προοδευτισμού. Στα σημεία η υπόσχεση είναι σαφής. Ωστόσο στην ουσία ποτέ ο Ομπάμα δεν παίρνει επίσημα θέση υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης (σχετικά με το γκραφίτι π.χ.). Σε αυτή την περίπτωση χρησιμοποιεί την αισθητική για να γίνει αρεστός, να έλξει τους νέους ψηφοφόρους, αλλά δεν τον ενδιαφέρει να εμβαθύνει. Αυτή είνα η λειτουργία της αισθητικής: ένα πρώτο επίπεδο που σε καλεί να πάρεις θέση μ’ ένα «μ’ αρέσει/δε μ’ αρέσει». Καθώς οι πολλοί φαίνεται ότι θα μείνουν σ’ αυτό το επίπεδο, η αξία της αισθητικής στις κοινωνίες είναι μεγάλη. Η ψηφοφορία στις εκλογές αρχίζει ολοένα και περισσότερο να μοιάζει με το δημοφιλές τηλεοπτικό φορμάτ του talent show. Ανάμεσα σε δύο εξαιρετικές φωνές, στο τελικό στάδιο, αρχίζουν να παίζουν ρόλο εντελώς υποκειμενικά σημεία, αν ο διαγωνιζόμενος είναι άνδρας ή γυναίκα, αν τραγουδά το ένα ή το άλλο είδος μουσικής, αν ντύνεται ωραία, αν μοιάζει με κάποιον ή κάποια άλλη μεγάλη τραγουδίστρια η τραγουδιστή, αν έχει ωραία μαλλιά, αν η προφορά του θυμίζει κάτι, αν είναι ψηλός, ξανθός κ.λπ. Τα κριτήρια δηλαδή γίνονται μόνο αισθητικά. Όχι ότι δε λένε κάτι όλα αυτά για τον υποψήφιο ή την υποψήφια, αλλά η εκλογή ξεφεύγει απ’ το αν τραγουδά καλά ή όχι. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι αμφότεροι οι διαγωνιζόμενοι, αναφορικά με το τραγούδι, είναι εξίσου καλοί…

Και μ’ αυτή την έννοια, έχει μεγάλη σημασία τόσο η διαφοροποίηση όσο και η πόλωση. Όσο πιο αναγνωρίσιμα, απλά, και καθαρά είναι τα σύμβολα, οι εικόνες, η γλώσσα, ο ενδυματολογικός κώδικας, οι τρόποι συμπεριφοράς μιας πολιτικής κίνησης, ενός κόμματος, ή ενός πολιτικού, τόσο πιο καλά, βλέπε Ναζισμός. Νομίζω ότι το δείγμα της επιτυχίας ενός πολιτικού δεν είναι οι οπαδοί του αλλά αυτοί που τον μισούν και μόνο που τον βλέπουν. Σημαίνει ότι δεν απεχθάνονται μόνο όσα λέει, αλλά και όσα εκπέμπει μέσω της αισθητικής του. Τότε ο πολιτικός έχει γίνει ο ίδιος ένα σύμβολο, κάτι που τον κάνει εύκολα «εμπορεύσιμο», κι άρα επιτυχημένο.

Το ερώτημα είναι ότι όσο πιο διαλεκτικός, όσο πιο περιεκτικός είναι ένας πολιτικός, τόσο θα τείνει προς πιο ρευστές εικόνες και σύμβολα; Αυτό είναι συζητήσιμο.

Στην Ελλάδα πάντως μια προσέγγιση τύπου Ομπάμα έχει γίνει μόνο στο επίπεδο του Διαδικτύου και του netroots καθώς το ΠαΣοΚ κι ο πρόεδρός του έχουν προσεγγίσει με αυτό τον τρόπο το Διαδίκτυο. Σε καμία περίπτωση τους καλλιτέχνες του δρόμου ή γενικώς τους καλλιτέχνες. Στην Ελλάδα η τέχνη είναι προνόμιο μόνο της αριστεράς. Τα σύμβολα, και οι εικόνες των καλλιτεχνών γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης μόνο απ’ την αριστερά, χωρίς όμως σοβαρά αποτελέσματα και μάλλον απρόθυμα…